Գլխավոր Երկրներ Հայաստան
Հայաստան

Հայաստան

Տեսնել ամբողջը
Հանրային էթիկա

Էթիկան և պետական հաշվետվողականությունը տեղական կամ տարածաշրջանային մարմինների կարևոր առանձնահատկություններն են: Դրանք վերաբերում են այն մշակույթին, գործընթացներին, կառուցվածքներին և կանոններին, որոնք ապահովում են, որ պետական պաշտոն զբաղեցնող անձիք գործեն՝ ելնելով լայն հանրության և ոչ թե սեփական շահերից: Դրանք արդյունավետ կառավարման առանցքային տարրեր են և հավասարապես կիրառելի են մասնավոր ու քաղաքացիական հասարակության ոլորտների կազմակերպություններում, ինչպես նաև պետական մարմիններում:

Էթիկան կանոնների հավաքածու է, որով սահմանվում է[1] պետական պաշտոնյաների վարքագիծը՝ նպատակ ունենալով ապահովել հանրության նկատմամբ արդար և հավասար վերաբերմունք: Էթիկան կարող է օժանդակել պաշտոնյաներին ընդունելու հանրային շահերից բխող ավելի ճիշտ որոշումներ, ինչպես նաև օգնել մարդկանց գնահատելու այն որոշումները, որոնք պետական պաշտոնյաներն ընդունում են իրենց անունից:

Պետական հաշվետվողականությամբ ապահովվում է, որ պաշտոնյաները միանգամայն պատասխանատու լինեն այն որոշումների համար, որ իրենք ընդունում են հանրության անունից:

Էթիկայի և պետական հաշվետվողականության բացակայության պայմաններում կոռուպցիան և պետական դիրքի չարաշահումը կարող են տարածվել: Ինչպես ներկայացված է հաջորդ բաժնում, կոռուպցիան վնասակար է անհատների, հասարակության, տնտեսության և կառավարության համար մի քանի առումներով: Էթիկան և պետական հաշվետվողականությունը կարող են սանձել իշխանության վատագույն չարաշահումները և խրախուսել առավել պատասխանատու ու արդարացի որոշումների կայացման գործընթաց տեղական մարմինների կողմից:

Նույնիսկ այն դեպքերում, երբ կոռուպցիան լայն տարածում չունի, էթիկայի և պետական հաշվետվողականության բացակայությունը կարող են խաթարել հանրային վստահությունը կառավարության, պետական հաստատությունների և պաշտոնյաների նկատմամբ: Չնայած էթիկայի և պետական հաշվետվողականության միջև փոխհարաբերությունը բարդ է, սակայն ճիշտ իրականացման դեպքում դրանք կարող են հիմք հանդիսանալ հանրության և կառավարության միջև փոխվստահության ստեղծման ու ամրապնդման համար:

Մյուս կողմից, էթիկան և պետական հաշվետվողականությունը կարող են ունենալ շատ ավելի դրական գործառույթներ: Էթիկայի և պետական հաշվետվողականության առկայության դեպքում ընդունվում է այն փաստը, որ քաղաքացիները և այլ շահագրգիռ կողմեր կարող են դրական ներդրում ունենալ որոշումների կայացման գործընթացում: Նրանք կարող են օգնել ապահովելու, որ իրենց անձնական փորձառությունը, փորձագիտությունը, գիտելիքները և վերահսկողությունը բարձրացնեն կառավարության և պետական պաշտոնյաների կողմից ընդունված որոշումների արդյունավետությունը և ամրապնդեն դրանք:

Ընտրված ներկայացուցիչները պետք է տեղյակ լինեն, թե ինչպես և որ մարմնի կողմից են վերահսկվում գույքի հայտարարագրերը և ինչ պատժամիջոցներ են կիրառվում պաշտոնատար անձի նկատմամբ՝ կեղծ կամ թերի հայտարարագիր ներկայացնելու դեպքում։ Նրանք պետք է ծանոթ լինեն խախտումների մասին ահազանգման կանոններին և իմանան, թե որ պաշտոնատար անձը կամ անձինք են պատասխանատու ազդարարների բողոքներն ու անօրինական գործողությունների մասին հաղորդումները քննելու համար: Տեղական մարմինները պետք է կազմակերպեն կազմեն վերապատրաստումների ծրագրերը և պարբերաբար անցկացնեն դրանք բոլոր ընտրված պաշտոնատար անձանց համար: Իրավական և կազմակերպչական դաշտի իմացությունն ու ըմբռնումը էական նշանակություն ունեն, ընտրված ներկայացուցիչների՝ քաղաքական բարեվարքության օրինակ ծառայելու հարցում։

Ի վերջո, արդյունավետ էթիկան և պետական հաշվետվողականությունը նաև հանրային ծառայությունները բարելավելու առանցքային տարրեր են: Սա հենվում է այն գաղափարի վրա, որ հանրային այն ծառայությունները, որոնց մատուցողներն ավելի պատասխանատու և հաշվետու են մարդկանց առջև և հաշվի են առնում նրանց պատկերացումները, գաղափարները, ջանքերն ու վերահսկողությունը, լավագույնս կգործեն ի շահ մարդկանց:

Միասին վերցրած հանրային էթիկան և հաշվետվողականությունը օգնում են ապահովել որոշումների կայացմանը և ռեսուրսների  արդար և արդյունավետ բաշխմանը,  ինչն իր հերթին նպաստում է ժողովրդավարության, տնտեսության և հասարակության զարգացմանը: Այդ նպատակով Եվրոպայի խորհրդի տեղական և տարածքային իշխանությունների կոնգրեսը ընդունել է տեղական և տարածքային կառավարման մեջ ներգրավված բոլոր անձանց վարքագծի եվրոպական կանոնագիրքը՝ խրախուսելով տեղական և տարածքային իշխանություններին և տեղական և տարածաշրջանային իշխանությունների ասոցիացիաներին՝ մշակել բարեվարքության համապատասխան կրթական ծրագրեր և իրականացնել խորհրդատվական ծառայություններ  իրենց անձնակազմերի համար ուղղված  հնարավոր էթիկական ռիսկի ոլորտները և շահերի բախման իրավիճակների բացահայտմանը և լուծմանը:

Թափանցիկությունը և քաղաքացիների մասնակցությունը կարևոր մեխանիզմներ են խթանելու էթիկան և պետական հաշվետվողականությունն ազգային և տեղական կառավարական մակարդակում: Տարածաշրջանային հարցերով եվրոպական կոմիտեի կողմից վերջերս հրապարակված «Արևելյան գործընկերության երկրներում կոռուպցիայի կանխարգելում և պետական էթիկայի խթանում տեղական և տարածաշրջանային մակարդակներում» զեկույցի արդյունքները ցույց են տալիս, որ թափանցիկության պակասը գնահատված բոլոր դեպքերում հիմնական խոցելի կողմն է: Սույն ձեռնարկում նկարագրված են թափանցիկության և քաղաքացիների մասնակցության մի շարք մեխանիզմներ, որոնք կարող են ընդունվել տեղական և տարածաշրջանային մարմինների կողմից:

 


[1] Սույն հրապարակման մեջ պետական պաշտոնյաներ տերմինը վերաբերում է ընտրված ներկայացուցիչներին, պետական մարմիններին և քաղաքացիական ծառայողներին (տեղական, մարզային կամ պետական մակարդակում), որոնք ունեն օրենսդիր, վարչական կամ դատական պաշտոններ, ինչպես նաև այն անձանց, որոնք հանրային գործունեություն են ծավալում հանրային հաստատություններում կամ պետական որևէ ձեռնարկությունում.

 



Ընդհանուր ներքին համատեքստ

Կառավարութան հանդեպ հասարակական վստահությունը մեծապես կախված է կառավարության հաշվետվողականությունից և վարքագծից։

Հայաստանի օրենսդրությունը պետական ​​պաշտոնյաների էթիկան և հաշվետվողականությունը համարում է ավելի լայն բարեվարքության համակարգի անքակտելի մաս, որը ներատում է վարքագծի սկզբունքները և կանոնները, անհամատեղելիության պահանջները և պետական ​​պաշտոնյաների համար սահմանված այլ սահմանափակումները, շահերի բախման իրավիճակում և նվերներ ստանալիս գործելու կամ որոշում կայացնելու սահմանափակումները։ Վերոնշյալ հասկացությունները, թեև ընդհանուր ձևով, ներառված են 2018 թվականի սկզբին ընդունված «Հանրային ծառայության մասին» վերանայված օրենքում։

Էթիկայի կանոնների կարգավորման, վարքագծի հիմնական սկզբունքների մեկնաբանման, հանրային ծառայողների, պաշտոնատար անձանց վարքագծի ստանդարտ կանոնների մշակման և ոլորտային կանոնագրքերի համար ուղեցույցների սահմանման համար պատասխանատու հիմնական մարմինը Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովն է։ ԿԿՀ-ի կողմից իրականացվելիք այս հետին պլանային աշխատանքը մեծ մասամբ հետաձգվում է, ինչը խոչընդոտներ է ստեղծում պետական ​​հաստատություններում բարեվարքության համակարգի առաջխաղացման համար։

Ընդհանուր առմամբ, հանրային ծառայության էթիկայի և հաշվետվողականության կարգավորման իրավական դաշտը ամբողջական չէ, ընդ որում որոշ կարգավորումներ և կիրառման մեխանիզմներ դեռ չեն մշակվել։

Ոչ «Հանրային ծառայության մասին», ոչ էլ «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքը չի կարգավորում համայնքների պաշտոնյաների և ավագանիների վարքագծի կանոնակարգերի ստեղծման կարգը։ Մշակված և հստակեցված չեն նաև համայնքների ավագանու անդամների և համայնքապետարանների պաշտոնատար անձանց էթիկայի հանձնաժողովների ստեղծման և էթիկայի կանոնների սահմանման մեխանիզմները։

Էթիկայի չափանիշների և հաշվետվողականության մեխանիզմների մշակումը կարող է բարձրացնել հանրային վստահությունը և օգնել պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմիններին հաջողությամբ իրականացնել իրենց քաղաքական օրակարգերը։ Այդ չափանիշների և մեխանիզմների կատարելագործումը կարող է նվազեցնել կոռուպցիան և կաշառակերությունը և բարելավել կառավարության արդյունավետությունը։

ԷԹԻԿԱՅԻ և ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՎԱՐՔԱԳԾԻ ԿԱՆՈՆԱԳՐՔԵՐ

Էթիկայի կանոնագրքերը սահմանում են այն հիմնական սկզբունքները, որոնք պետք է պահպանեն պետական ծառայողները՝ բարեվարքությունը, սեփական շահով չառաջնորդվելը և թափանցիկությունը: Հանրային կառույցի համար հատուկ աշխատանքային չափանիշների և գործելակերպերի սահմանման հարցում վարքագծի կանոնագիրքն առաջնորդվում է էթիկայի կանոնագրքով։

Միջազգային ստանդարտներ

Միջազգային չափանիշները նպաստում են հասարակության և պետական ​​կառույցների և պաշտոնատար անձանց միջև վստահության ամրապնդմանը: Կարևոր է, որ և՛ քաղծառայողների և՛ ընտրված պաշտոնատար անձանց համար կազմվեն վարքագծի կանոնագրքեր, և որ կանոնագրքերի ամբողջական ընկալումն ապահովելու համար երաշխավորվի բոլոր պաշտոնատար անձանց վերապատրաստումը և ուղղորդումը: Կանոնագրքի պահանջները խախտելու դեպքում կարգապահական միջոցները և պատժամիջոցները պետք է հստակ ամրագրվեն և հետևողականորեն կիրառվեն:

  • Եվրոպայի խորհրդի Նախարարների կոմիտեի Պետական պաշտոնյաների վարքագծի կանոնների վերաբերյալ առաջարկությունները և Տեղական և տարածքային կառավարման մեջ ներգրավված բոլոր անձանց վարքագծի եվրոպական կանոնագիրքը Եվրոպայի տեղական և տարածքային իշխանությունների համար ելակետային տեքստեր են՝ ուղղված բարեվարքության երաշխավորմանը։
  •  Եվրոպայի խորհրդի «Տեղական մակարդակում հանրային էթիկայի մասին» հակիրճ ձեռնարկում ներկայացվում է հանրային էթիկայի լավագույն գործելակերպի ամփոփ նկարագիրը։ Դրանք լրացվում են Հանրային էթիկայի ուղեցույցով։ Այն իրենից ներկայացնում է   հանրային կազմակերպություններում հանրային էթիկայի կիրառման գործնական քայլերի վերաբերյալ կենդանի փաստաթուղթ, որը պարունակում է դեպքերի ուսումնասիրություններ և օրինակներ Եվրոպայի խորհրդի անդամ երկրներից:
  • ՏՀԶԿ Հանրային բարեվարքության վերաբերյալ առաջարկությունը ուշադրությունը ժամանակավոր բարեվարքությունից տեղափոխում է դեպի համատեքստից բխող, վարքագծային և ռիսկի վրա հիմնված մոտեցման` շեշտը դնելով ամբողջ հասարակության բարեվարքության մշակույթի ձևավորման վրա։
  •  Կառավարության և քաղաքացիական ծառայության էթիկայի արդյունավետ ստանդարտների ներդրման վերաբերյալ «Թրանսփարենսի ինթերնեշնլ»-ի միջազգային այս փաստաթուղթը տրամադրում է գործնական մեխանիզմներ ընտրված պաշտոնատար անձանց և քաղաքացիական ծառայողների համար՝ էթիկական բարեվարքության բարձր ստանդարտների ինստիտուցիոնալացման նպատակով։

Ներքին համատեքստ

2018 թվականին «Հանրային ծառայության մասին» նոր օրենքի ընդունումը փոխեց պետական ​​և տեղական ինքնակառավարման մարմինների մոտեցումները էթիկայի և վարքագծի կանոնների, ինչպես նաև էթիկայի հանձնաժողովների ձևավորման և բարեխղճության չափանիշների առաջմղման վերաբերյալ։

ԿԿՀ-ն ստեղծվել է որպես էթիկայի կանոնները կարգավորող մարմին և պատասխանատու է վարքագծի հիմնական սկզբունքների մեկնաբանման, հանրային ծառայողների, պաշտոնյաների համար ստանդարտ վարքագծի կանոնների մշակման և ոլորտային վարքագծի կանոնների ուղեցույցներ սահմանելու համար։ Ակնհայտ է, որ 2019 թվականի նոյեմբերին ԿԿՀ-ի ստեղծումը նշանավորեց նոր դարաշրջան, առաջացնելով նոր ակնկալիքներ էթիկական կառավարման և հաշվետվողականության վերաբերյալ։ Սակայն ԿԿՀ-ի կայացումը և լայնածավալ գործունեությունը դանդաղ են ընթանում։


Օրենսդրություն

Հայաստանում էթիկայի համակարգը ապակենտրոնացված է.

ԿԿՀ-ն գործում է որպես էթիկայի վերահսկող մարմին պետական ​​պաշտոններ զբաղեցնող անձանց համար, բայց ոչ պատգամավորների, դատավորների, դատախազների, քննիչների, որոնք պետք է ստեղծեն սեփական էթիկայի հանձնաժողովներ։ Այն չի կարգավորում հանրային ծառայողների հետ կապված էթիկական խնդիրները, բացառությամբ անհամատեղելիության պահանջների կամ այլ սահմանափակումների։

Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությունը պահանջում է աջակցել խորհրդարանական էթիկայի կարգավորմանը։ Մասնավորապես, Սահմանադրության 107-րդ հոդվածում նշվում է, որ Ազգային ժողովի որոշմամբ կարող են ստեղծվել ժամանակավոր հանձնաժողովներ՝ պատգամավորական էթիկայի հետ կապված հարցերի քննարկման և Ազգային ժողովին կարծիքներ ներկայացնելու համար։

Հայաստանի օրենսդրության համաձայն` Հայաստանում հանրային ծառայողների էթիկայի կանոնները կարգավորող հաստատությունները հետևյալն են՝

  • ԱԺ էթիկայի հարցերով հանձնաժողով,
  • Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողով,
  • Սահմանադրական դատարան,
  • Դատավորների ընդհանուր ժողովի էթիկայի և կարգապահական կոմիտե,
  • գլխավոր դատախազին կից էթիկայի հանձնաժողով,
  • էթիկայի հանձնաժողովներ, որոնք ստեղծվել են ծառայությունների այնպիսի տեսակների համար, ինչպիսիք են քաղաքացիական, հարկային, մաքսային, դիվանագիտական ծառայությունները և այլն,
  • պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների կադրային ստորաբաժանումներում նախատեսված բարեվարքության հարցերով կազմակերպչի պաշտոնը։

Ինչ վերաբերում է այլ համայնքային ծառայություններին և համայնքային պաշտոնյաներին, ապա էթիկայի հանձնաժողովների ձևավորման գործընթացը դեռևս օրենքով չի կարգավորվել։ Մշակված և հստակեցված չեն նաև համայնքների ավագանու անդամների էթիկայի հանձնաժողովների ստեղծման և էթիկայի կանոնների սահմանման մեխանիզմները։

Հանրային ծառայողների էթիկայի հանձնաժողովները հետամուտ են լինում անհամատեղելիության պահանջների և այլ սահմանափակումների, վարքագծի կանոնների խախտման և իրավիճակային շահերի բախման դեպքերի վերաբերյալ դիմումներին և առաջարկներ են մշակում համապատասխան կառույցներին կամ պաշտոնատար անձանց՝ խնդրո առարկա շահերի բախման իրավիճակը կանխելու կամ վերացնելու համար։

«Հանրային ծառայության մասին» օրենքի 46-րդ հոդվածի համաձայն՝ bարեվարքության հարցերով կազմակերպիչը հանրային ծառայողներին տրամադրում է անհամատեղելիության պահանջների, այլ սահմանափակումների, վարքագծի կանոնների վերաբերյալ մասնագիտական խորհրդատվություն, ներկայացնում շահերի բախման իրավիճակի լուծմանն ուղղված քայլեր ձեռնարկելու վերաբերյալ առաջարկություն։


Ուղեցույցներ

«Հանրային ծառայության մասին» օրենքը սահմանում է, որ հանրային ծառայողների վարքագծի տիպային կանոնները սահմանվում են ԿԿՀ-ի կողմից՝ «Հանրային ծառայության մասին» օրենքով սահմանված վարքագծի սկզբունքների հիման վրա։ Թեև անձնաժողովը սկսել է գործել 2019 թվականից, վարքագծի տիպային կանոնների մշակումը դեռ չի ավարտվել։ Հանրային ծառայողի վարքագծի կանոնները սահմանվում են կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի կողմից մշակված վարքագծի տիպային կանոնների հիման վրա։

Հիմնական խնդիրն այն է, որ ոչ «Հանրային ծառայության մասին», ոչ էլ «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքը չի կարգավորում համայնքների ավագանիների վարքագծի կանոնագրքերի ստեղծման կարգը։ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը սահմանում է հանրային ծառայողների վարքագծի կանոնագրքերի բնորոշ կանոնները։

Դատավորների էթիկայի և կարգապահական հարցերի հանձնաժողովի ձևավորումը կարգավորվում է Դատական ​​օրենսգրքով, որը սահմանում է դատավորների ընդհանուր ժողովի կողմից Էթիկայի և կարգապահական հանձնաժողովի ձևավորման պայմանները։ Դատավորների էթիկայի և կարգապահական հարցերի հանձնաժողովը բաղկացած է ութ անդամից՝ վեց դատավոր և երկու ոչ դատավոր։ Էթիկայի և կարգապահական հարցերի հանձնաժողովը դատավորի նկատմամբ հարուցում է կարգապահական վարույթ և իրականացնում Դատական ​​օրենսգրքով նախատեսված այլ գործառույթներ։

Ինչ վերաբերում է դատախազներին, ապա «Դատախազության մասին» օրենքը նախատեսում է, որ էթիկայի հանձնաժողովը բաղկացած է յոթ անդամից, այդ թվում՝ մեկ գլխավոր դատախազի տեղակալ, երեք իրավաբան, երեք դատախազ։ Էթիկայի հանձնաժողովը նախագահում է գլխավոր դատախազի տեղակալը։ «Դատախազության մասին» օրենքով սահմանված կարգապահական տույժը նշանակվում է գլխավոր դատախազի կողմից՝ էթիկայի հանձնաժողովի համապատասխան դրական եզրակացության հիման վրա։

Խորհրդարանական էթիկայի ժամանակավոր հանձնաժողովի ստեղծման, գործունեության և ընթացակարգի հիմնական պահանջները սահմանված են «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» սահմանադրական օրենքով։ Այդուհանդերձ, ինչպես վկայում է Ազգային ժողովի հաստատված պրակտիկան, ԱԺ նախորդ նստաշրջաններում պատգամավորական էթիկայի ժամանակավոր հանձնաժողովի ձևավորում դեռևս տեղի չի ունեցել։

Հարկ է նշել, որ 2019 թվականից սկսած ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի (ՄԱԶԾ) «Ժամանակակից խորհրդարան՝ ժամանակակից Հայաստանի համար» ծրագիրն աջակցություն է տրամադրում Ազգային ժողովին՝ բարելավելու խորհրդարանական բարեվարքության համակարգը, որը ներառում է Ազգային ժողովի անդամների էթիկայի կանոնագրքի մշակումը։

Քննիչների, ինչպես նաև այլ իրավապահ մարմինների, ազգային անվտանգության, ոստիկանության, քրեակատարողական և հարկադիր ծառայությունների համար ստեղծված կարգապահական հանձնաժողովները չեն կարգավորում վարքագծի կանոնների պահպանումը։ Այդ իսկ պատճառով էթիկայի հանձնաժողովների ձևավորման գործընթացը իրավաբանորեն դեռ ավարտված չէ։


Լավ փորձեր

Հայաստանում էթիկայի և վարքագծի կանոնների ներդրումն զգալի առաջընթաց չի արձանագրել։

Ազգային մակարդակում կա Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի որոշման միայն մեկ օրինակ՝ վարքագծի կանոնների խախտման վերաբերյալ։ 2019 թվականին Հանձնաժողովը վարույթ է հարուցել ՀՀ Հաշվեքննիչ պալատի անդամի կողմից էթիկայի կանոնները խախտելու փաստով` ՀՀ փաստաբանների պալատի անդամի բողոքի հիման վրա։ Վարույթի արդյունքում Հանձնաժողովը հանգել է հետևյալ եզրակացության։ Հանձնաժողովը նշել է, որ ՀՀ փաստաբանների պալատի անդամին ուղղված պատասխան նամակը չի արտացոլում հանրային ​​ծառայողի կողմից սահմանադրական պարտքի, քաղաքավարության և մարդու իրավունքների պահպանման էությունը։ Սակայն, հանրային ծառայողի վարքագծի կանոնների բացակայության դեպքում Հանձնաժողովը չունի իրավական հիմք՝ դա որակելու որպես վարքագծի կանոնների խախտում և այդ հիմքով առաջարկելու կարգապահական պատասխանատվության ենթարկել հաշվեքննիչ պալատի անդամին։

ԲՈՂՈՔՆԵՐԻ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐ

Բողոքարկման մեխանիզմները թույլ են տալիս քաղաքացիներին հետադարձ կարծիք ներկայացնել պետական մարմիններին իրենց կողմից ստացված ծառայությունների մակարդակի վերաբերյալ: Դրանք հաշվետվողականության կարևոր մեխանիզմ են, որոնք թույլ են տալիս քաղծառայողներին և ընտրված պաշտոնյաներին սահմանել, թե որ ոլորտներում են հանրային ծառայությունները մատուցվում ոչ արդյունավետ կամ ոչ արդյունքահեն: Այն դեպքերում, երբ նման մեխանիզմների միջոցով բողոքներին արագ լուծում է տրվում, դա կարող է հող հանդիսանալ վստահության ավելացման համար: Եթե բողոքներին ընթացք տալու մեխանիզմները կիրառվում են պրոակտիվ եղանակով, դրանք կարող են օժանդակել կառավարություններին իրազեկ լինել նոր գաղափարների և ավելացնել քաղաքացիների մասնակցությունը:

Միջազգային ստանդարտներ

Բողոքարկման մեխանիզմների նկատմամբ վստահություն ապահովելու համար տեղական մարմինները պետք է ձգտեն արագ և համապարփակ քննարկել և կարգավորել յուրաքանչյուր բողոք: Բողոքարկման մեխանիզմները կարելի է ավելի մատչելի դարձնել՝ կիրառելով մեկ պատուհանի սկզբունքը, որպեսզի քաղաքացիները կարիք չունենան որոնումներ կատարել տարբեր գրասենյակների և կայքերի միջև:

Եթե ​​կառավարությունը նախաձեռնող լինի բողոքների կրկնվող պատճառների վերացման հարցում, բողոքարկման մեխանիզմների միջոցով հնարավոր կլինի նաև բացահայտել ծառայությունների մատուցման նոր մոտեցումներ և բարձրացնել քաղաքացիների մասնակցությունը։ Այդ նպատակով բողոքարկման մեխանիզմների կիրառման հետ մեկտեղ պետք է անցկացվեն մատուցվող ծառայությունների պարբերական գնահատումներ, այդ թվում` հասարակական կարծիքի հարցումներ, ինչպես նաև տեղական իշխանությունների հետ փորձի և գործիքների փոխանակում` խրախուսելու լավ փորձի և արդյունավետ գործիքների ավելի լայն կիրառումը:

Հանրային ծառայությունների բողոքարկման մեխանիզմների վերաբերյալ չկան հատուկ միջազգային չափանիշներ: Սակայն, բողոքներին արձագանքելու մեխանիզմներն ու ընթացակարգերը ներառված են տեղական մարմինների գործերին հանրության մասնակցության իրավունքի միջազգային իրավական փաստաթղթերում, և քաղաքացիական հասարակության համար առկա են բազմաթիվ օգտակար ուղեցույցներ և ձեռնարկներ:

  • Տեղական ինքնակառավարման եվրոպական խարտիայի Տեղական իշխանությանը մասնակցելու մասին լրացուցիչ արձանագրությունը ապահովում է այդ իրավունքի միջազգային իրավական երաշխիքը այդ թվում քաղաքացիների բողոքներին և առաջարկներին պատասխանելու մեխանիզմների և ընթացակարգերի ստեղծումը
  • Թրանսփարենսի ինթերնեշնլի այս փաստաթղթում նկարագրվում են համայնքային բողոքներին ընթացք տալու մեխանիզմ կիրառելու լավագույն գործելակերպերը:
  • Դանիայի փախստականների խորհրդի ձեռնարկում նկարագրվում է, թե ինչպես կարելի է ստեղծել և կառավարել բողոքների մեխանիզմները:
  • Վորլդ Վիժն կազմակերպության այս փաստաթղթում նկարագրվում են զարգացման գործակալությունների կողմից կիրառվող գործիքները՝ բողոքներ ստանալու համար:

Ներքին համատեքստ

Բողոքների մեխանիզմները՝ որպես պետական ​​մարմիններին դիմելու իրավունքի բաղադրիչ, կարգավորվում են Հայաստանի Սահմանադրության 53-րդ հոդվածով, որով յուրաքանչյուր ոք ունի անհատապես կամ այլոց հետ մեկտեղ պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմիններին ու պաշտոնատար անձանց հանրագիր ներկայացնելու և ողջամիտ ժամկետում պատշաճ պատասխան ստանալու իրավունք։

Բողոքների մեխանիզմների մշակումը կարևոր նշանակություն ունի խնդիրները բացահայտելու, դրանք լուծելու և պետական ​​ծառայությունները բարելավելու տեսանկյունից՝ հասարակության վստահությունը բարձրացնելու համար։ Այն առանձնահատուկ նշանակություն ունի տեղական մակարդակի համար, քանի որ վերջինս քաղաքացիների համար առաջին կապուղին է հանրային ծառայություններից օգտվելու հարցում, և դրանք կարևոր է մշակել թափանցիկության և հրապարակայնության սկզբունքներին համապատասխան։

Հայաստանում ՏԻՄ համակարգը դեռ ձևավորման փուլում է և հարյուրավոր համայնքներ դեռ պետք է անցնեն միավորման/խոշորացման գործընթացով։ Բացի այդ, իրավաբանորեն այն այնքան էլ լավ չի սահմանված, քանի որ դեռևս շատ հարցեր լուծվում են կենտրոնական կամ մարզպետի մակարդակով, և առկա է սեփական հարցերը լուծելու նախաձեռնության պակասի խնդիր, կախվածություն կենտրոնական մակարդակի որոշումների կայացումից, ինչպես նաև անկախության բացակայություն (որից զրկելը հնարավոր է)։

Բարձր որակի հանրային ծառայություններ ապահովելու նպատակով ՀՀ արդարադատության նախարարությունը Երևանի կենտրոնում ստեղծեց առաջին Հանրային ծառայությունների միասնական գրասենյակը՝ համախմբելով ՔԿԱԳ, Իրավաբանական անձանց պետական ​​ռեգիստրի, Պետական ​​եկամուտների կոմիտեի Ազգային արխիվի, Սոցիալական ապահովության ծառայության, Միգրացիոն ծառայության, Կադաստրի կոմիտեի, Թաղման բյուրոյի, ինչպես նաև նոտարների ծառայությունները։ Հանրային ծառայությունների միասնական գրասենյակը ստեղծվել է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2019-2023 թվականների գործողությունների ծրագրին համապատասխան՝ հանրային ծառայություններից օգտվող քաղաքացիների սպասարկումը բարելավելու նպատակով։ Այն հիմնված է հանրային ծառայությունների մատուցման մեկ պատուհանի սկզբունքի վրա։ Ընդհանուր առմամբ, հետադարձ կապի համակարգը, այդ թվում՝ վիճակագրական և բովանդակային վերլուծությունը, երկրում լավ զարգացած չէ։


Ուղեցույցներ

Ներկայումս բողոքարկման մեխանիզմների մշակման կոնկրետ չափորոշիչներ չկան, քանի որ այդ մեխանիզմները պետք է հարմարեցվեն տեղական համատեքստին՝ հաշվի առնելով գործոնները, ինչպիսիք են մշակութային նորմերը, գոյություն ունեցող հաստատությունները, սոցիալական մոդելները և այլն: Չնայած չկան բողոքարկման մեխանիզմի զարգացման կոնկրետ դրույթներ, գոյություն ունի հիմնարար սկզբունքների շուրջ ընդհանուր կոնսենսուս, ինչը ենթադրում է, որ մեխանիզմը պետք է լինի թափանցիկ, անկախ, հաշվետու, մատչելի, անվտանգ և դյուրին օգտագործման համար:

Իռլանդիայի կառավարության հաջողված փորձը ցույց է տալիս, որ «բողոքի ձևը լրացնելու համար պետք է լինի համեմատաբար հեշտ և տեղեկատվության պահանջները պետք է հասցվեն նվազագույնի»: Բացի դրանից, բողոք ներկայացնելու մեխանիզմը «պետք է դարձնել հասարակության անդամների համար հնարավորինս հեշտ»: Տեղական իշխանությունները պետք է ամեն ջանք գործադրեն բողոքարկման մեխանիզմը հրապարակայնացնելու նպատակով:

Հարկ է նշել նաև Թրանսփարենսի ինթերնեշնլի կողմից մշակցված արդյունավետ բողոքարկման մեխանիզմների  կիրառման լավագույն փորձի մասին ուղեցույցը։ Այս ուղեցույցի նպատակն է առանձնացնել ուղենշող սկզբունքներ ու հաջողված փորձեր՝ ստեղծելու և կիրառելու բողոքարկման մեխանիզմներ, որոնք քաղաքացիների համար կապահովեն անվտանգ ուղիներ մասնավոր և հանրային կառույցների հետ կապված ցանկացած կոռուպցիոն ռիսկի կամ միջադեպի մասին ահազանգելու։


Լավ փորձեր

Պետական ​​և տեղական մարմինների աշխատանքի արդյունավետության բարձրացման և նրանց նկատմամբ հանրային վստահության ամրապնդման նպատակով բողոքարկման մեխանիզմների հաջողված օգտագործման դեպքերի վերաբերյալ կան մի քանի օրինակներ։ Այդպես՝ 2018 թվականին Հայաստանի արդարադատության նախարարությունն առաջարկել է դիտարկել պետական ​​կառավարման հաշվետվողականության և թափանցիկության, ինչպես նաև հանրային ծառայությունների արդյունավետության բարձրացմանը միտված առցանց հարցումների միասնական պորտալի ստեղծումը (e-request.am)։ Առցանց հարցումների միասնական պորտալը հնարավորություններ է ընձեռում առանց պետական ​​մարմիններին այցելելու ներկայացնել առցանց դիմումներ, հարցումներ կամ բողոքներ։ Պորտալի գործունեության իրավական հիմքերը սահմանված են ՀՀ կառավարության 2018 թվականի ապրիլի 26-ի N 524-Ն որոշմամբ։

ԲՈՂՈՔՆԵՐԻ ԼՈՒԾՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸ

Բողոքների լուծման մեխանիզմները (այսուհետ՝ ԲԼՄ) այն գործիքներն են, որոնք դուրս են գալիս բողոքարկման մեխանիզմների և հետադարձ կապի այլ միջոցների շրջանակից, քանի որ քաղաքացիները կարող են օգտագործել ԲԼՄ-ն` դիմելու պետական կառույցներին և տեղական համայնքներին` ներկայացնելով իրենց մտահոգությունը՝ իրենց իսկ վրա քաղաքականությունների իրականացման ազդեցության վերաբերյալ: Այն դեպքերում, երբ պետական գերատեսչության քաղաքականությունը անդրադառնում է քաղաքացիների շահերի վրա, կամ կենտրոնական կառավարության կամ տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից ընդունված որոշումը դժգոհություն է առաջացնում քաղաքացիների կողմից, շահագրգիռ կողմերը կարող են օգտվել պետական գերատեսչությունների և տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից մշակված բողոքների լուծման համակարգից՝ ներկայացնելու իրենց բողոքները: Բողոքների լուծման մեխանիզմը չի նախատեսված դատարանը կամ ստուգումների համակարգին կամ պաշտոնական հետաքննությունը փոխարինելու համար, նաև այն չի  կիրառվում հանցանքի տարր պարունակող արարքների, օրինակ՝ կոռուպցիայի դեպքերի վերաբերյալ բողոքների քննման համար: ԲԼՄ-ները նախատեսված են բողոքներին համագործակցային հիմքերով լուծումներ տալու համար:

Միջազգային ստանդարտներ

Բողոքների լուծման մեխանիզմներն առաջնային ծառայություն են, որն օգտագործվում է քաղաքացիների կողմից` բողոքների և (կամ) գանգատների արդյունավետ կարգավորման նպատակով: ԲԼՄ-ներից կարող են օգտվել նաև մասնավոր ընկերությունները` իրենց ռիսկերը մեղմելու համար։ Այդ ամենը հաշվի առնելով, ԲԼՄ-ները վեճերի լուծման արագ և արդյունավետ մեխանիզմ են՝ առանց դատական հայցի ներկայացման անհրաժեշտության:

Բողոքների լուծման արդյունավետ մեխանիզմները ծառայում են կոռուպցիայի և չարաշահումների դրսևորումների բացահայտմանը և կոռուպցիայի կանխարգելմանն ուղղված քաղաքականության ձևավորմանը: Դրանց հասանելիությունը բարելավելու համար կարևոր է բարելավել ԲԼՄ-ների վերաբերյալ հանրային իրազեկությունը և անվճար խորհրդատվություն տրամադրել քաղաքացիներին` բողոքների դիմումների ձևակերպման և ներկայացման գործընթացի վերաբերյալ:

Բողոքների լուծման մեխանիզմների չափանիշները սահմանվում են միջազգային կազմակերպությունների կողմից, այդ թվում՝ Համաշխարհային բանկի, Ասիական զարգացման բանկը (ԱBԲ), Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (ՏՀEԿ), ՄԱԿ-ի Զարգացման ծրագրի (ՄԱ ԶԾ) և Եվրոպական հանձնաժողովի: Այդ չափանիշները հիմնականում ներառված են քաղաքացիների իրավունքների պաշտպանության իրավական դաշտում: Դրանք ներկայացված են հետևյալ ուղեցույցներում.

  • Հանրային ծառայությունների հուսալիություն. քաղաքացիների իրավունքների ապահովումը․ ՏՀԶԿ-ի այս փաստաթուղթը վերաբերում է քաղաքացիների` լսելի լինելու իրավունքին` պետական կառույցների կողմից հաստատված իրավական դաշտի միջոցով:
  • ՏՀԶԿ, Հանրային ծառայության ղեկավարման և հնարավորությունների խորհրդի հանձնարարական, OECD/LEGAL/0445 հանձնարարականը նախատեսում է 14 սկզբունք, որոնք կանխորոշում են հանրային ծառայության արդյունավետությունը:
  • Ինչպես Եվրամիության մակարդակով բողոք ներկայացնել Եվրոպական հանձնաժողովի միջոցով գրքույկ, որը ներկայացնում է քաղաքացիների` Եվրոպական հանձնաժողովին դիմելու և բողոք ներկայացնելու ուղիները։
  • Գործարար ծրագրի իրականացման ընթացքում քաղաքացիների իրավունքների պաշտպանության վերաբերյալ միջազգային կառույցների կողմից մշակված ուղեցույցը ներառում է ԱԶԲ-ի՝ «Բողոքների լուծման մեխանիզմների զարգացումը» փաստաթուղթը։

Ներքին համատեքստ

Յուրաքանչյուր պետություն պետք է հանդես գա որպես իր երկրում մարդու հիմնարար իրավունքների պաշտպանության երաշխիք։ Նման պաշտպանության ուղիներից մեկը դատական և ոչ դատական պաշտպանությունն է։ Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությունում ամրագրված է, որ յուրաքանչյուր ոք ունի իր իրավունքների և ազատությունների արդյունավետ դատական պաշտպանության իրավունք։ Այս դրույթը վերաբերում է մարդու իրավունքների և ազատությունների պաշտպանության համար միջազգային ատյաններ դիմելու յուրաքանչյուր մարդու իրավունքին։ Դատական պաշտպանության իրավունքի հետ սերտորեն կապված է արդար դատաքննության իրավունքը, որը համարվում է անձի հիմնարար իրավունք՝ ամրագրված Սահմանադրության 63-րդ հոդվածով։

Արդար դատաքննության իրավունքը պետք է մեկնաբանվի օրենքի գերակայության լույսի ներքո, որը պահանջում է դատավարության մասնակիցներից ունենալ արդյունավետ պաշտպանության միջոցներ, որոնք հնարավորություն կտան պաշտպանել իրենց քաղաքացիական իրավունքները։ Դատավարությունը ներառում է հարակից բոլոր պահանջների համակցված քննությունը, որոնք ուղղված են մեկ ընդհանուր խնդրի լուծմանը, այն է՝ այդ գործի շրջանակներում անձի խախտված իրավունքի վերականգնմանը։

Իրավական պաշտպանություն ապահովելու դատարանների արդյունավետությունը պայմանավորված է նրանով, որ օրինական ուժի մեջ մտած դատական ակտերը պարտադիր են Հայաստանի Հանրապետության ողջ տարածքում կատարման համար այն անձանց կողմից, որոնց վերաբերում է դատական ակտը։ Դատական ակտերի կատարումն ապահովվում է Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարության հարկադիր կատարման ծառայության միջոցով։

Բողոքների լուծման մեխանիզմների կիրառման պրակտիկան այս օրերին ձևավորվում է, և Հայաստանի բնակչությունը գնալով ավելի ու ավելի է կրթվում իրավական ասպեկտների և սեփական իրավունքների վերաբերյալ։


Օրենսդրություն

Բողոքների լուծման վերաբերյալ ՀՀ Սահմանադրության հիմնական դրույթներն իրենց կարգավորումն են գտել «Վարչարարության հիմունքների և վարչական դատավարության մասին» օրենսգրքում, «Վարչական իրավախախտումների մասին», «Վարչական դատավարության օրենսգրքում», «Քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքում», «Քրեական դատավարության օրենսգրքում» և այլն։

Իրենց իրավունքները պաշտպանելու նպատակով ֆիզիկական անձինք իրավունք ունեն բողոքարկել վարչական ակտերը, ինչպես նաև վարչական մարմնի գործողությունները կամ անգործությունը։ Այս դրույթը ամրագրված է «Վարչարարության հիմունքների և վարչական դատավարության մասին» օրենսգրքի 69-րդ հոդվածում։ Վարչական բողոքը կարող է ներկայացվել ակտն ընդունած վարչական մարմնին կամ վարչական մարմնի վերադաս վարչական մարմնին։

Վարչական ակտը կարող է բողոքարկվել ինչպես վարչական, այնպես էլ դատական կարգով։ Եթե ակտը բողոքարկվել է ինչպես վարչական, այնպես էլ դատական կարգով, բողոքարկվող ակտը ենթակա է դատական քննության, և այս դեպքում վարչական մարմնում հարուցված վարույթը պետք է կարճվի։

Արդար դատաքննության իրավունքի վերաբերյալ իրավական դրույթների ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս եզրակացնել, որ իր իրավունքի ենթադրյալ խախտման դեպքում անձը կարող է դիմել դատարան՝ այն վերականգնելու կամ այլ պահանջներով։ Այս իրավունքը չի կարող անհիմն սահմանափակվել։ Այն ամրագրված է նաև ՀՀ Սահմանադրությամբ, ըստ որի՝ յուրաքանչյուր ոք ունի պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների և պաշտոնատար անձանց ապօրինի կամ անգործության, իսկ օրենքով սահմանված դեպքերում՝ նաև օրինական կառավարման հետևանքով պատճառված վնասի հատուցման իրավունք։


Ուղեցույցներ

2018 թվականին Հայաստանի կառավարությունը գերակա առաջնահերթություն է հայտարարել մարդու իրավունքների ինստիտուցիոնալ պաշտպանության համակարգված քաղաքականության մշակումն ու իրականացումը։ Այս համատեքստում 2019 թվականին ՀՀ կառավարությունը հաստատել է Մարդու իրավունքների պաշտպանության ազգային ռազմավարությունը և դրա 2020-2022 թվականների գործողությունների ծրագիրը։ Ռազմավարությունը տրամադրում է մարդու իրավունքների հետ կապված իրավիճակի, ինչպես նաև նախորդ գործողությունների ծրագրերի գնահատում, նախանշում է այդ ռազմավարության սկզբունքները, նպատակները, առաջնահերթությունները, վերահսկումը և համակարգումը, հաշվետվողականությունը և գնահատման մեխանիզմները։ Ռազմավարության նպատակների և խնդիրների իրականացման համար ծրագրվել են կոնկրետ և չափելի գործողություններ, որոնք արտացոլված են 2020-2022 թվականների գործողությունների ծրագրում։ Գործողությունների ծրագիրն անդրադառնում է մարդու իրավունքների պաշտպանության հետևյալ ոլորտներին. կյանքի իրավունք, խոշտանգումների արգելում, արդար դատաքննության իրավունք, հավաքների և տեղեկատվության ազատություն, առողջության իրավունք, աշխատանքային իրավունք, կրթության իրավունք, սեփականության իրավունք, հավասար իրավունքներ, խտրականության արգելում, երեխաների իրավունքների պաշտպանություն։


Լավ փորձեր

2020 թվականին գործարկվել է Մարդու իրավունքների ազգային ռազմավարության էլեկտրոնային հարթակը www.e-rights.am հասցեով։ Հարթակը հնարավորություն է ընձեռում առցանց ծանոթանալու Մարդու իրավունքների ազգային ռազմավարությանը և դրանից բխող Գործողությունների ծրագրին, հրապարակելու պետական մարմինների կողմից ներկայացված հաշվետվությունները, մեկնաբանություններ ներկայացնելու իրադարձությունների վերաբերյալ։ Բնակչության իրազեկվածությունը բարձրացնելու նպատակով մարդու իրավունքների պաշտպանությանն առնչվող գործողություններն առանձնացվել են ըստ իրավունքների տեսակների, որտեղ նշվում է նաև արդար դատաքննության իրավունքը։ Հարթակը հնարավորություն է ընձեռում առցանց ծանոթանալու Մարդու իրավունքների ազգային ռազմավարությանը և դրանից բխող Գործողությունների ծրագրին, հրապարակելու պետական մարմինների կողմից ներկայացված հաշվետվությունները, մեկնաբանություններ ներկայացնելու իրադարձությունների վերաբերյալ։ Բնակչության իրազեկվածությունը բարձրացնելու նպատակով մարդու իրավունքների պաշտպանությանն առնչվող գործողություններն առանձնացվել են ըստ իրավունքների տեսակների, որտեղ նշվում է նաև արդար դատաքննության իրավունքը։ Այս հարթակը թափանցիկություն և հաշվետվողականություն է ապահովում Մարդու իրավունքների ռազմավարության և դրա գործողությունների ծրագրերի հետ կապված բոլոր գործընթացների համար։

ԻՐԱԶԵԿԻՉՆԵՐԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Կոռուպցիան և հանրության շահերին, ներառյալ հանրային առողջությանը, վնասող այլ գործողությունները, առավել տարածված են այն կազմակերպություններում, որտեղ բացակայում է թափանցիկության և վերահսկողության մշակույթը։ Ազդարարն այն անձն է, ով բացահայտում է մասնավոր կամ պետական կազմակերպությունում անօրինական կամ ոչ բարոյական գործունեության մասին փաստերը։ Որևէ իրավախախտման կամ հանրության շահին վնաս պատճառող գործողությունների և բացթողումների մասին ահազանգող ազդարարի իրավունքները պետք է պաշտպանվեն հատուկ օրենքներով: Ազդարարը սովորաբար աշխատում է այն կազմակերպությունում, որի խախտռումների մասին նա ահազանգում է, թեև ազդարար կարող է լինել նաև ենթակապալառուն, մատակարարը, չվարձատրվող պրակտիկանտը կամ կամավորը: Ազդարարների պաշտպանությունը կարևոր է նաև մասնավոր հատվածում, հատկապես այն դեպքում, երբ նրանք բացահայտում են  պաշտոնատար անձանց  կաշառակերության դեպքերը կամ շրջակա միջավայրին կամ հանրային առողջությանը և անվտանգությանը վնաս հասցնող գործելակերպը:

Միջազգային ստանդարտներ

Ազդարարները իրենց մտահոգությունները հաճախ ներկայացնում են ներքին կարգով՝ կազմակերպությանը, կամ էլ դիմում են կարգավորող կամ իրավապահ մարմիններին, այլ ոչ թե հրապարակայնորեն ահազանգում խախտումների մասին: Ազդարարների պաշտպանությունը և թափանցիկությանը և երկխոսությանը առաջնահերթություն տվող կազմակերպչական մշակույթը նպաստում է հանրային հաշվետվողականությանը, վստահություն է ձևավորում կառավարության բարեվարքության նկատմամբ և խրախուսում է խախտումների և կոռուպցիայի մասին հաղորդումներ ներկայացնելը: Ազդարարների պաշտպանութ յունը կարող է դրդել աշխատակիցներին հաղորդել չարաշահումների մասին՝ առանց վախենալու վրեժխնդրությունից, և խթանում է թափանցիկությունն ու վստահությունը կազմակերպության ներսում, ինչպես նաև հասարակության շրջանում, որ էթիկայի նորմերը պահպանվում են, իսկ խախտումները հայտնաբերվում են և շտկվում:

Ազդարարների իրավունքները կարող են երաշխավորվել` սահմանելով հստակ գործընթացներ և ապահովելով բացահայտման ապահով գաղտնի ուղիներ: Անհրաժեշտ է ներդնել և հետևողականորեն կիրառել իրավական պաշտպանության հստակ միջոցներ, այդ թվում` տույժեր, որոնք ուղղված են ճնշումների ենթարկվող ազդարարների փոխհատուցմանը։ Տեղական ինքնակառավարման մարմինների և պետական կառավարման մարմինների կադրերի բաժնի աշխատակիցների վերապատրաստումը պետք է ուղեկցվի հանրության շրջանում իրազեկվածության բարձրացմամբ, որպեսզի քաղաքացիներն ու պետական ծառայողներն ըմբռնեն իրազեկման հանրային օգուտը` աշխատանքի արդյունավետության, պետական մարմինների նկատմամբ վստահության և ծառայությունների որակի ապահովման առումով:

Ազդարարների պաշտպանության հարցերը կարգավորվում են հետևյալ միջազգային կոնվենցիաների և իրավական նորմատիվների ներքո։

  • Եվրոպայի խորհրդի Կոնգրեսի  «Ազդարարների պաշտպանության մասին- տեղական և տարածաշրջանային իշխանությունների մարտահրավերներն ու հնարավորությունները բանաձևը և հանձնարարականը  կոչ են անում «տեղական և տարածաշրջանային իշխանություններին հաստատել և տարածել ազդարարման քաղաքականություն՝ համապատասխան ներքին և անանուն հաշվետվության ուղիներով և ապահովել  անկախ նշանակված հաստատություններ՝ ուղղված տեղեկատվության բացահայտումը վերահսկելուն․

Ներքին համատեքստ

Հայաստանում ազդարարների իրավական ռեժիմի կարգավորման անհրաժեշտությունը առաջին անգամ ամրագրվել է 2014 թվականին ընդունված պետական ​​կառավարման համակարգում կոռուպցիայի դեմ պայքարի հայեցակարգում։ 2017 թվականի հունիսի 9-ին ընդունվել է «Ազդարարման համակարգի մասին» ՀՀ օրենքը։

Հայաստանում ազդարարման համակարգը ապակենտրոնացված է։ Պաշտպանություն և վերահսկողություն ապահովելու, մոնիտորինգի, ազդարարների պաշտպանության վերաբերյալ տվյալների հավաքագրման համար պատասխանատու կենտրոնական կառավարման մարմին Հայաստանում չկա։ Առանձին պետական ​​և հանրային մարմինները պետք է ստեղծեն հաշվետվության ուղիները, ստանան և ուսումնասիրեն հաշվետվությունները և ապահովեն պաշտպանությունը։

Երկարաժամկետ հեռանկարում ազդարարների պաշտպանության պատշաճ գործառույթը կարող է դառնալ թափանցիկության և հաշվետվողականության բարձրացման հիմնական գործիքը։ Այդ նպատակով ստեղծվել է ազդարարների անանուն հաղորդումների միասնական էլեկտրոնային հարթակը՝ www.azdararir.am հասցեով։ Էլեկտրոնային հարթակն օգնում է այն անձանց, ովքեր ցանկանում են անանուն կերպով հայտնել Քրեական օրենսգրքով նախատեսված կոռուպցիոն հանցագործությունների մասին և այն գործարկվում է Գլխավոր դատախազության կողմից։ Այս համակարգը շահերի բախման դեպքերի, էթիկայի կանոնների խախտման, անհամատեղելիության և այլ սահմանափակումների վերաբերյալ հաղորդումների ներկայացում չի նախատեսում։ Ավելին, հաշվի առնելով, որ արձանագրված դեպքերը զննում է գլխավոր դատախազությունը, այն ոչ քրեական բողոքները չի փոխանցում համապատասխան մարմիններին, այդ թվում՝ ԿԿՀ-ին, որը նույնպես միացված չէ հարթակին։

ԹԻՀԿ-ի հարցմանն ի պատասխան՝ գլխավոր դատախազությունը հայտնել է, որ 2020 թվականին ստացել է կոռուպցիայի հետ կապված 140 հաղորդում, որից 119-ը՝ անանուն։ Էլեկտրոնային հարթակով ստացված միայն մեկ դեպք է Գլխավոր դատախազությունն ուղարկվել քննչական ծառայություն՝ քրեական գործ հարուցելու համար։


Ուղեցույցներ

Ազդարարման գործընթացին նպաստելու նպատակով ՀՀ կառավարությունը մշակել է անանուն ազդարարման միասնական էլեկտրոնային հարթակ, որն ընդունվել է 2018 թվականին՝ «Ազդարարման միասնական էլեկտրոնային հարթակի տեխնիկական նկարագիրը և վարման կարգը հաստատելու մասին» ՀՀ կառավարության որոշման հիման վրա։ Հրամանով սահմանվել են ազդարարման միասնական էլեկտրոնային հարթակի կարգավորման ուղեցույցներն ու ընթացակարգերը։

Երբ ազդարարը անանուն հաղորդում է տալիս, նրա անանունությունը երաշխավորվում է ծածկարելով նրա համացանցային հաղորդակարգի հասցեն (Internet Protocol Address)։ Հարթակ մուտք գործող անձանց հնարավորություն է տրվում ընտրել իրենց նախընտրած տարբերակը՝ անանուն և (կամ) տվյալներ ներկայացնելու միջոցով ահազանգելու, ահազանգողի կողմից ընտրված եղանակով համապատասխան դաշտերում լրացնել տվյալները, կցել հաղորդմանը վերաբերող կապված էլեկտրոնային նյութերը, լրացված տվյալների ստուգումից հետո հաստատել հաղորդումը և ներկայացնել համակարգի հաշվետվությունների կառավարման մոդուլ։ Էլեկտրոնային հարթակը պարունակում է նաև ուղեցույցներ, թե ինչպես կարելի է անանուն ազդարարել, ինչպես անել դա տվյալների փոխանցման միջոցով, ինչ անել ազդարարելուց հետո, ինչպես թաքցնել սարքի համացանցային հաղորդակարգի հասցեն և այլն։

2019 թվականին ԹԻՀԿ-ը ԹԻ-Չեխիայի Հանրապետության հետ համատեղ հրատարակել է «Ազդարարի ուղեցույցը», որի նպատակն է հնարավորինս պարզ ներկայացնել օրենսդրությունը և կանոնակարգերը ազդարարողների համար։ Բացի այդ, մշակվել են մի շարք ձևանմուշներ և իրազեկվածության բարձրացման տեսահոլովակներ, որոնք աջակցում են ազդարարներին գրագետ գործելու այն իրավիճակներում, որոնց նրանք կարող են հանդիպել իրական կյանքում։ «Ազդարարի ուղեցույցում» լուսաբանվում են մի շարք հարցեր, մասնավորապես՝ ազդարարների և նրանց փոխկապակցված անձանց իրավունքները, պարտականությունները, ազդարարների և նրանց փոխկապակցված անձանց իրավունքների պաշտպանության հնարավորությունները, ԶԼՄ-ների դերը ազդարարման հարցում և այլն:


Լավ փորձեր

2017 թվականին «Ազդարարման համակարգի մասին» օրենքի ընդունումից ի վեր Հայաստանում չեն արձանագրվել ազդարարին պաշտպանություն առաջարկելու դեպքեր, որը նաև կբարձրացներ վստահությունը համակարգի նկատմամբ և կխթանիեր ազդարարման գործելակերպը։ Տվյալները հասանելի են միայն էլեկտրոնային հարթակի միջոցով ներկայացված հաղորդումների համար։

ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄ․ ԱԿՏԻՎՆԵՐԻ ԵՎ ՇԱՀԵՐԻ ԲԱԽՄԱՆ ՀԱՅՏԱՐԱՐԱԳՐՈՒՄ

Բացահայտումը տեղեկատվության առանձին տեսակների պարբերաբար հրապարակումն ու թարմացումն է, որը երբեմն պահանջվում է օրենքով, օրինակ՝ պաշտոնատար անձանց ֆինանսական շահերի հայտարարագրումը: Այն կարող է նպաստել հակակոռուպցիոն միջոցառումներին՝ նախատեսելով գույքի հայտարարագրում և շահերի բախխման վտանգ պարունակող տեղեկատվության հրապարակում։ Շահերի բախում առաջանում է կամ կարող է առաջանալ, երբ պաշտոնատար անձանց անձնական գույքը կամ շահերը կարող են անթույլատրելի կերպով անդրադառնալ իրենց պաշտոնական պարտականությունների կատարման ընթացքում վարվող քաղաքականությունների և ընդունված որոշումների վրա:

Միջազգային ստանդարտներ

Տեղեկատվության բացահայտման պահանջները բարձրացնում են տեղական մարմինների որոշումների թափանցիկության և նպատակահարմարության վերաբերյալ քաղաքացիների վստահությունը: Դրանք նաև օգնում են պաշտոնատար անձանց ստանալ պարբերաբար թարմացվող տեղեկատվություն, որը թույլ է տալիս կանխել աշխատակիցների միջև շահերի բախումը: Ֆինանսական միջոցների հայտարարագրումը կարևոր տեղեկություն է պարունակում, որի միջոցով հնարավոր է պարզել, թե արդյոք ընտրված պաշտոնատար անձինք կամ քաղծառայողներն ունեն իրենց եկամուտներին անհամապատասխան հարստություն թե ոչ՝ պաշտպանելով նրանց կեղծ մեղադրանքներից կամ ապացույց ծառայելով ապօրինի հարստացման կասկածի դեպքում։ 

Տեղական ինքնակառավարման մակարդակով ծառայությունների մատուցումը, օրինակ՝ թափոնների կառավարման օբյեկտի կառուցուման կամ ծառայությունների մատուցման համար մրցույթը, հաճախ պարունակում է շահերի բախման վտանգ` տեղական ձեռնարկատերերի և տեղական մարմինների միջև հարևանությամբ պայմանավորված հնարավոր կապերի պատճառով։ 

Հասարակության և գործարարների վստահությունը, որ տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից կազմակերպվող մրցույթները բաց են բոլորի համար առանց խտրականության, շատ ավելի մեծ կլինի, եթե մրցույթների կազմակերպման և մրցութային հայտերի գնահատման գործընթացում ներգրավված պաշտոնատար անձինք և քաղծառայողները հայտարարագրեն իրենց գույքը (ներառյալ իրենց մոտ բարեկամների) և շահերի բախման դեպքերը։

Կարևոր է երաշխավորել հայտարարագրերի հավաքագրման համար պատասխանատու և գործընթացի նկատմամբ վերահհսկողություն իրականացնող կառույցների պաշտպանությունը քաղաքական կամ այլ միջամտություններից, օրինակ` անկախ էթիկայի հանձնաժողովների միջոցով: Նմանապես, տեղական ինքնակառավարման մարմինների պաշտոնատար անձանց պետք է տրվեն հստակ ուղեցույցներ այն բանի մասին, թե ինչ նրանք պետք է հայտարարագրեն, ինչպես նաև պարզաբանել նրանց համար հակակոռուպցիոն օրենսդրության դրույթները: Պատշաճ ձևով ներդրված, պարբերաբար թարմացվող և վերահսկվող գույքի հայտարարագրման համակարգը նպաստում է դատախազության աշխատանքի արդյունավետությանը:  

գույքի հայտարարագրման համակարգը նպաստում է դատախազության աշխատանքի արդյունավետությանը:  

  • Եվրոպայի խորհրդի կոնգրեսի բանաձևը և առաջարկությունը տեղական ու տարածքային մակարդակով շահերի բախման վերաբերյալ կոչ են անում տեղական ու տարածքային իշխանություններին նպաստելու շահերի հայտարարագրման բացահայտմանը և ապահովելու, որ հայտարարագրման քաղաքականությունը ուղեկցվի համապատասխան շահերի բախման լուծումը ապահովող միջոցներով։
  • ՏՀԶԿ «Հանրային ծառայությունների ոլորտում շահերի բախման կառավարում. ուղենիշներ և երկրների փորձառություններ» փաստաթղթում ներկայացվում են գործնական միջոցներ շահերի բախմանն առնչվող քաղաքականությունն արդիականացնելու համար։
  • ՏՀԶԿ «Պետական պաշտոնյաների ակտիվների հայտարարագրում. կոռուպցիայի կանխարգելման գործիք» փաստաթղթում սահմանվում են ակտիվների հայտարարագրման համակարգերի առանցքային տարրերը։

Ներքին համատեքստ

Պետական ​​պաշտոնյաների և ծառայողների գույքի, եկամուտների և շահերի բացահայտումը հիմնականում ձևավորվել է 2011 թվականին ընդունված «Հանրային ծառայության մասին» օրենքով և կառավարվել է 2012 թ. ստեղծված Հայաստանի բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց էթիկայի հանձնաժողովի կողմից։ 2018 թվականին «Հանրային ծառայության մասին» օրենքի փոփոխությունից հետո նշված հանձնաժողովը փոխարինվել է 2019 թվականին ստեղծված ԿԿՀ-ով, որի գործունեությունը կարգավորվում է «Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի մասին» օրենքով։

2015 թվականից գործում է բարձրաստիճան պաշտոնյաների, ինչպես նաև նրանց հետ փոխկապակցված անձանց գույքի և եկամուտների հայտարարագրման էլեկտրոնային համակարգը։ 2018 թվականից մինչև 2021 թվականն ընկած ժամանակահատվածում «Հանրային ծառայության մասին» նոր օրենքն ամբողջությամբ փոխել է հայտարարագրման համակարգը՝ ընդլայնելով հայտարարատուների շրջանակը մոտ 5 անգամ՝ 2011թվականի մոտ 750-ից մինչև 2021 թվականին ավելի քան 9000։ Հստակեցվել է ընտանիքի անդամների շրջանակը և ներառվել են անչափահասները. Միավորված է բոլոր հայտարարատուների հայտարարագրերի ձևանմուշը՝ պաշտոն զբաղեցնելու, տարեկան հայտարարագրերի և պաշտոնը թողնելու ժամանակի առումով։

Հայտարարագրի բովանդակությունը նույնպես վերանայվել է։ Ընդլայնվել է տվյալների շրջանակը, կրճատվել է հայտարարագրման ենթակա թանկարժեք գույքի շեմը, ներդրվել է փաստացի օգտագործվող գույքը հայտարարագրելու պահանջը, հստակեցվել են փոխառությունների տեսակներն ու եկամուտները։ 2022 թվականի հունվարի 1-ից ակտիվների և եկամուտների հայտարարագրման պարտավորությունը կտարածվի քաղաքական կուսակցությունների մշտական ​​ղեկավար մարմինների անդամների վրա։

Տարիների ընթացքում աստիճանաբար ընդլայնվել է հայտարարագրերի տվյալների հրապարակման շրջանակը։ Միակ տեղեկատվությունը, որը ներկայումս հրապարակային չէ, անձնական տվյալներն են և անչափահասների հայտարարագրերը։


Օրենսդրություն

 «Հանրային ծառայության մասին» օրենքը ամբողջությամբ կարգավորում է հայտարարագրերի համակարգը, և դրա կառավարումը կենտրոնացված և իրականացվում է ԿԿՀ-ի կողմից։

«Հանրային ծառայության մասին» օրենքում նշվում է պետական ​​պաշտոնյաների 4 խումբ, որոնք պարտավոր են հայտարարագրել իրենց գույքը, եկամուտները, ծախսերը և շահերը։ Դրանք այն պաշտոնյաներն են, որոնք զբաղեցնում են․

1. պետական քաղաքական պաշտոններ (օրինակ՝ ՀՀ նախագահի, Ազգային ժողովի պատգամավորների, ՀՀ վարչապետի, փոխվարչապետների, Ազգային անվտանգության խորհրդի քարտուղարի, նախարարների և նրանց տեղակալների, համայնքների ղեկավարների, նրանց տեղակալների, համայնքի ավագանու անդամների, 15 000-ից ավելի բնակչություն ունեցող համայնքների ավագանիների անդամների, Երևան համայնքի վարչական շրջանների ղեկավարների, նրանց տեղակալների, Երևանի քաղաքապետարանի աշխատակազմի քարտուղարի, Երևանի ավագանու անդամների պաշտոնները)․

2. պետական վարչական պաշտոններ (օրինակ՝ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի ղեկավարը, նրա տեղակալները, Ազգային ժողովի աշխատակազմի ղեկավարը, նրա տեղակալները, ՀՀ վարչապետի աշխատակազմի ղեկավարը, նրա տեղակալը և այլն)․

3. ինքնավար պետական պաշտոններ (օրինակ՝ Մարդու իրավունքների պաշտպան, դատավորներ, գլխավոր դատախազներ, դատախազներ, քննչական մարմինների ղեկավարներ, տեղակալներ, քննիչներ, անկախ և ինքնավար մարմինների անդամներ և այլն)․

4. հայեցողական պետական պաշտոններ (օրինակ՝ խորհրդականներ, մամուլի քարտուղարներ, ՀՀ նախագահի, ՀՀ վարչապետի և այլ պետական պաշտոնյաների օգնականներ և այլն)։

Բացի այդ, հայտարարագրելու պարտավորությունը վերաբերում է հանրային ծառայողների հետևյալ խմբերին. 1-ին և 2-րդ ենթախմբերի ղեկավաչ պաշտոն զբաղեցնող քաղաքացիական ծառայողներ, զինվորական ծառայության և բարձրագույն սպայական բարձրագույն հրամանատարական պաշտոններ, հարկային, մաքսային ծառայությունների բարձրաստիճան պաշտոններ, ոստիկանությունում, քրեակատարողական և դատական ծառայություններում բարձրաստիճան պաշտոններ զբաղեցնող, ինչպես նաև դատական կարգադրիչների պետական ծառայությունում և Ազգային ժողովի աշխատակազմում բարձրաստիճան պաշտոններ զբաղեցնող անձինք։

Պետական պաշտոններ զբաղեցնող անձինք և հանրային ծառայողները պարտավոր են մինչև համապատասխան պաշտոն ստանձնելը ներկայացնել գույքի և եկամուտների հայտարարագիր։ Տարեկան կտրվածքով և պաշտոնը թողնելուց հետո հայտարարագրերը ներառում են տեղեկատվություն գույքի, եկամուտների և ծախսերի մասին։ Հայտարարատու պաշտոնատար անձն իր հայտարարագրում լրացնում է նաև հայտարարատու պաշտոնատար անձի հետ համատեղ բնակվող, ինչպես նաև իր խնամակալության կամ հոգաբարձության տակ գտնվող յուրաքանչյուր չափահաս անձի գույքի և եկամուտների վերաբերյալ իրեն հայտնի տվյալները։

Գույքի, եկամուտների, ծախսերի և տոկոսների մասին հայտարարագրեր են ներկայացնում պետական պաշտոն զբաղեցնող անձինք (բացառությամբ հայեցողական պաշտոններ զբաղեցնող անձանց), ինչպես նաև համայնքների ղեկավարները, նրանց տեղակալների, քաղաքապետարանի աշխատակազմի քարտուղարները, 15 000-ից ավելի բնակչություն ունեցող համայնքների ավագանու անդամները, Երևան համայնքի վարչական շրջանների ղեկավարները, նրանց տեղակալները, Երևանի քաղաքապետարան աշխատակազմի քարտուղարը, Երևանի համայնքի ավագանու անդամները։

Շահերի հայտարարագիր ներկայացնում են միայն համայնքների ղեկավարները, նրանց տեղակալները, քաղաքապետարանի աշխատակազմի քարտուղարները, 15 000-ից ավելի բնակչություն ունեցող համայնքների ավագանիների անդամները, Երևան համայնքի վարչական շրջանների ղեկավարները, նրանց տեղակալները, Երևանի քաղաքապետարան աշխատակազմի քարտուղարը, Երևանի համայնքի ավագանու անդամները։ Այսպիսով, խոշորացված համայնքի վարչական շրջանների ղեկավարներն ու նրանց տեղակալները շահերի հայտարարագիր չեն ներկայացնում։

Տեղական ինքնակառավարման մակարդակում թափանցիկությունն ու հաշվետվողականությունը բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է նաև մշակել տեղական մակարդակով տեղեկատվության բացահայտման համակարգ։ Տեղական համայնքային ծառայողները գույքի և եկամուտների հայտարարագրեր չեն ներկայացնում։ «Հանրային ծառայության մասին» օրենքը չի տարածվում նաև 15 000-ից պակաս բնակչություն ունեցող համայնքների ավագանիների վրա։


Ուղեցույցներ

2020 թվականի ապրիլին հայտարարագրերի լրացման գործող էլեկտրոնային համակարգը հարմարեցվել է օրենսդրական փոփոխություններին և 2021 թվականի սեպտեմբերին ԿԿՀ-ն հաստատել է պետական պաշտոնյաների և նրանց փոխկապակցված անձանց գույքի, եկամուտների, ծախսերի և տոկոսների տարեկան հայտարարագրման նոր ուղեցույցը։ Ուղեցույցում մանրամասն նկարագրված են պաշտոնատար անձի, նրա ընտանիքի անդամի գույքի, եկամուտների, ծախսերի և շահերի տարեկան հայտարարագրերը, ինչպես նաև հայտարարատու պաշտոնատար անձի կամ նրա ընտանիքի անդամи կողմից պաշտոն ստանձնելու/դադարեցնելու մասին հայտարարագիրը լրացնելու սկզբունքներն ու եղանակները։

ԿԿՀ-ն նաև ընդունել է հայտարարագրերի ստուգման և վերլուծության մեթոդաբանություն։ Տվյալների ստուգման համար կենսական նշանակություն ունի կառավարության փոխգործունակության հարթակի միջոցով կապակցված լինել պետական այլ էլեկտրոնային տվյալների բազաների հետ՝ տվյալների կենտրոնացված պահեստի միջոցով, որը հնարավորություն է տալիս տվյալների փոխանակում տարբեր պետական տվյալների բազաներից։ Ներկայիս համակարգը կապեր ունի մի շարք պետական տվյալների բազաների հետ (ոստիկանություն, անշարժ գույք, ընկերություններ, հարկային, վարկային պատմություն, Կենտրոնական բանկի դեպոզիտարիա) մինչդեռ հանրային գնումների, պետական կենսաթոշակների և նպաստների էլեկտրոնային համակարգերի հետ կապը դեռևս առկա չէ։

Գործող համակարգը դեռ թույլ չի տալիս հայտարարագրերը վերլուծել ռիսկերի գնահատման սկզբունքով, ինչը նախատեսված է արդիականացման շրջանակներում։


Լավ փորձեր

2019 թվականին «Հետաքննող լրագրողներ» ՀԿ-ն ստեղծել է տվյալների բազա՝ data.hetq.am կայքում՝ պաշտոնական և ոչ պաշտոնական աղբյուրներում հրապարակված տեղեկատվությունը հանրությանը հասանելի և օգտատերերի համար հարմար դարձնելու նպատակով։ Հավելվածը հնարավորություն է տալիս համակարգչի ընդամենը մի քանի քայլով ծանոթանալ Ազգային ժողովի պատգամավորների և այլ պաշտոնյաների կենսագրությանը, նրանց փոխկապակցված անձանց և մեկ տիրույթում հայտարարագրված գույքի գրաֆիկներին։ Տեղեկատվությունը կարող է ներբեռնվել նաև XLS ձևաչափով։

Հարկ է նշել, որ բաց տվյալների, ինչպես նաև հայտարարագրերի բաց աղբյուրի տվյալների բացակայությունը` այլ տվյալների շտեմարանների հետ միասին, թույլ չի տալիս ոչ կառավարական դերակատարների ավելի արդյունավետ ներգրավվածությունը՝ աջակցելու ստուգմանը և բացահայտելու անհամապատասխանությունները և կոռուպցիոն խնդիրները։

Թափանցիկություն

Թափանցիկության սկզբունքը կիրառվում է`ապահովելու համար, որ վարչական որոշումներից տուժածներին տրվի ամբողջական տեղեկատվություն քաղաքականության արդյունքների և հետևանքների և որոշումների կայացման գործընթացի մասին: Կառավարությանկողմից իրականացվող քաղաքականությունների, ծրագրերի և գործունեության մասին տեղեկատվության հասանելիությունը քաղաքացիներին և համայնքներին հնարավորություն է տալիս հստակ պատկերացում կազմել կառավարության քայլերի մասին, կատարել տեղեկացված ընտրություն և մասնակցել տեղական որոշումների կայացման գործընթացներին: Այն նաև հնարավորություն է տալիս ընտրված պաշտոնատար անձանց, այսինքն՝ կառավարության և ընդդիմության ներկայացուցիչներին, կայացնել տեղեկացված որոշումներ, իրականացնել արդյունավետ վերահսկողություն և անհրաժեշտության դեպքում պատասխանատվության ենթարկել գործադիր իշխանությանը: Բացի այդ, տեղեկատվության հասանելիությունը թույլ է տալիս լրագրողներին և քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչներին արդյունավետ իրականացնել հսկողության գործառույթները և հաշվետվություն պահանջել կառավարությունից:

Տեղական մարմինները պետք է մատչելի ձևաչափով հասանելի դարձնեն տեղեկատվությունը հանրությանը և դա անեն ժամանակին, որի շնորհիվ քաղաքացիները և շահագրգիռ կողմերը հնարավորություն կունենան մասնակցելու որոշումների կայացման գործընթացներին լինելով իրազեկված, վերահսկել և գնահատել կառավարության կողմից իրականացվող քաղաքականությունը և որոշումները՝ անհրաժեշտության դեպքում հաշվետվություն պահանջելով ​​պաշտոնատար անձանցից: Թափանցիկությունը ձեռք է բերվում մի շարք մեխանիզմների միջոցով, հիմնվելով քաղաքացիների՝ տեղեկատվության հասանելիության իրավունքի վրա: Դրանցից կարելի է նշել բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց և ընտրվող պաշտոններ զբաղեցնող անձանց ֆինանսական միջոցների և շահերի բախման հայտարարագրումը, ինչպես նաև տեղեկատվության հրապարակումը մատչելի, փոխկապակցվող բաց տվյալների ձևաչափերով:

Բաց գիտելիքի հիմնադրամի կողմից տրված սահմանման համաձայն՝ «բաց տվյալները այն տվյալներն են, որոնք կարող են ազատորեն օգտագործվել, վերօգտագործվել և վերաբաշխվել ցանկացած անձի կողմից՝ ենթակա լինելով միմիայն դրանց աղբյուրը նշելու և համատեղ օգտագործելու պահանջին» ։ Հետևաբար, բաց տվյալների հայեցակարգը դուրս է գալիս հանրային տեղեկատվության մատչելիության շրջանակից և կենտրոնանում է դրա օգտագործման վրա, որից լրացուցիչ տնտեսական, սոցիալական և քաղաքական օգուտներ են բխում։ Որպեսզի դա տեղի ունենա, հրապարակված տվյալները պետք է լինեն ամբողջական, մշտական, ոչ բացառող, ոչ խտրական և ոչ պատենտավորված, ինչպես նաև ստացվեն առաջնային աղբյուրների կողմից՝ ժամանակին և մեքենաընթեռնելի ձևաչափով։

Հանրային տեղեկատվության սահմանափակ հասանելիությունը բացասաբար է անդրադառնում հանրային կառույցների նկատմամբ վստահության վրա, մեծացնում է հնարավոր կոռուպցիոն ռիսկերը և սահմանափակում տարբեր շահագրգիռ կողմերի` կառավարության գործունեությունը վերահսկելու կարողությունները: Այն նաև խոչընդոտում է քաղաքացիների և շահագրգիռ կողմերի` քաղաքականության մշակմանը մասնակցելու և անհրաժեշտ փոփոխությունների նպատակով ապացույցների վրա հիմնված քաղաքականության առաջարկությունների մշակման ջանքերը: Պրակտիկան ցույց է տալիս, որ տեղեկատվության մատչելիության ոլորտի օրենսդրությունը և պատշաճ կիրարկման միջոցները քաղաքացիների համար տեղեկատվության հասանելիության ապահովման կարևոր պայման են:

Հանրային գնումների համակարգը համարվում է կոռուպցիոն վտանգներ պարունակող հիմնական ոլորտներից մեկը: Վերջինիս մասնաբաժինը  համաշխարհային համախառն ներքին արդյունքում շուրջ 12 տոկոս է, ընդ որում բարձր եկամուտ ունեցող երկրների մեծ մասում ապրանքների և ծառայությունների գնումների մասնաբաժինը կազմում է ընդհանուր պետական ծախսերի մեկ երրորդը: Ելնելով դրանից կարելի է եզրակացնել, որ հանրային գնումները կոռուպցիայի, ապօրինի համաձայնությունների և այլ անօրինական գործողությունների ռիսկ պարունակող առաջնային ոլորտներից են: Հանրային գնումների հետ կապված կոռուպցիոն ռիսկերից խուսափելու համար բաց տվյալների սկզբունքով գործող էլեկտրոնային միջոցներն ու հարթակները գնալով ավելի հասանելի են դառնում և օգտագործվում են պետական մարմինների կողմից` հանրային գնումների ընթացակարգերը բարեփոխելու համար: Բաց պայմանագրերի հետ մեկտեղ (երբ հայտերն ու պայմանագրերը հրապարակվում են) լիովին մատչելի, լավ լուսաբանվող գնումների գործընթացները թույլ են տալիս ավելի շատ հայտատուներ ներգրավել, նվազեցնելով հակամրցակցային պրակտիկայի և կաշառակերության հնարավորությունները:

Թափանցիկության սկզբունքների մեկ այլ կարևոր բաղադրիչ է կուսակցությունների և նախընտրական արշավների ֆինանսավորման թափանցիկությունը, քանի որ ընտրողների համար կարևոր է ֆինանսավորման աղբյուրնեի տեսանելիությունը և այն, թե ինչպես են ծախսվում հատկացված գումարները` տեղեկացված որոշումներ կայացնելու և պատկերացնելու, թե որ ֆինանսական, քաղաքական կամ այլ ուժերն են սատարում թեկնածուներին և կուսակցություններին։ Քաղաքական ֆինանսավորման թափանցիկությունը կանխարգելիչ միջոց է քաղաքականության վարման և ընտրությունների ժամանակ ապօրինի և հանցավոր աղբյուրներից գոյացած փողերի օգտագործման դեմ:

Ըստ այդմ, պետական ​​միջոցների խնայողաբար, արդյունավետ և նպատակային օգտագործմանը նպաստելու համար պետք է ապահովել արտաքին ստուգումներ իրականացնող պատասխանատու մարմնի անկախությունն ու ինստիտուցիոնալ ներուժը: Հասարակության ներկայացուցիչները պետք է հնարավորություն ունենան ծանոթանալու ստուգող կազմակերպության կողմից տրվող հաշվետվություններին և հիմնական առաջարկություններին: Արտաքին աուդիտը կարևոր է հանրային ոլորտում առկա հիմնական մարտահրավերները բացահայտելու, հանրային հաստատությունների թափանցիկությունն ու արդյունավետությունը բարձրացնելու և ապացույցների վրա հիմնված քաղաքականություն վարելու համար:



Ընդհանուր ներքին համատեքստ

Որդեգրելով 2018 թվականի հեղափոխական քաղաքական փոփոխությունների ուղին նոր կառավարությունը հայտարարեց կոռուպցիայի դեմ պայքարելու և քաղաքացիներին որոշումների կայացման կենտրոնում պահելու իր պատրաստակամության մասին։ Սա դրական նշան էր Հայաստանում բաց կառավարման առաջնահերթությունների, մասնավորապես կոռուպցիայի դեմ պայքարի և թափանցիկության ու հաշվետվողականության բարելավման համար։

Թեև 1990-ականների վերջից ի վեր Հայաստանում կային որոշումների կայացման թափանցիկությունը ապահովելու տարբեր կանոնակարգեր, որոնք, մասնավորապես, ներառում էին բնապահպանական և քաղաքաշինական հարցերում տեղեկատվության հասանելիությունը, իսկ 2003 թվականից ի վեր գործում էր «Տեղեկատվության ազատության մասին» օրենքը, 2011 թվականի հոկտեմբերի 17-ին «Բաց կառավարման գործընկերություն» (ԲԿԳ) ծրագրին միանալուց ի վեր երկիրը էականորեն զարգացրել է իր իրավական համակարգերը և թափանցիկ կառավարման պրակտիկան։ Գործողությունների 4 ծրագրերով ԲԿԳ պարտավորությունների կատարման առաջընթացը բավականին նկատելի է հատկապես այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են հանքարդյունաբերությունը, առողջապահությունը, կրթությունը, տեղական ինքնակառավարումը, պետական ​​գնումները, օրինաստեղծ գործունեությունը, ոչ պետական ​​դերակատարների պետական ​​ֆինանսավորումը, իրական սեփականատերերը և այլն։

Առկա է իրավական ակտերի նախագծերի, բյուջեների, գնումների, ընտրությունների, ընկերությունների, ակտիվների և եկամուտների հայտարարագրերի և այլնի վերաբերյալ բաց տվյալների զգալի ծավալ։ Այդուհանդերձ, քանի որ տեղեկատվության կարիքն արագորեն աճում է, Հայաստանի կառավարությունը հաճախ չի կարողանում բավարարել իր քաղաքացիների, ոչ իշխանական դերակատարների, լրագրողների պահանջները։ Կառավարության թափանցիկության մակարդակը COVID-19 համաճարակի ժամանակ զգալիորեն տուժել է։

Բոլոր պետական գերատեսչությունները, մարզպետարանները և խոշոր համայնքներն ունեն իրենց պաշտոնական կայքէջերը, որտեղ տեղեկատվություն են հրապարակում իրենց գործունեության մասին և ունեն հետադարձ կապի տարբեր հնարավորություններ։ «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքը համայնքների համար պարտավորություն է սահմանում ունենալ պաշտոնական կայք հանրությանը հասանելի տեղեկատվությամբ ՝ փաստաթղթերի, ընթացակարգերի, հանդիպումների վայրի և ժամանակացույցի, համայնքի բնակիչների հետ հանրային լսումների և քննարկումների, համայնքի ավագանու և համայնքի ղեկավարի որոշումների, ինչպես նաև օրենքով սահմանված այլ փաստաթղթերի հանրային լսումների և քննարկումների արդյունքների, ինքնակառավարման գործընթացին համայնքի բնակիչների մասնակցության ընթացակարգերի, համայնքի ղեկավարին առընթեր խորհրդակցական մարմինների ձևավորման և գործունեության, բաց հանրային լսումների և քննարկումների անցկացման կարգի, այլ ընթացակարգերի և համապատասխան տեղեկատվության մասին։ Սակայն, համայնքները ոչ միշտ են հրապարակում օրենքով սահմանված բավարար տեղեկատվություն։

Ընդհանուր առմամբ, դիտարկումները ցույց են տալիս, որ չնայած 2018 թվականի հեղափոխությանը հաջորդած որոշ ժողովրդավարական զարգացումներին և բազմաթիվ համակարգերի ներդրմանը, կառավարման թափանցիկությունը չի բարելավվել։

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍԱՆԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆ

Որպես խոսքի ազատության իրավունքի անքակտելի մաս՝ տեղեկատվության հասանելիությունը մարդու իրավունք է, ուստի յուրաքանչյուր ոք պետք է իրավունք ունենա տեղեկատվություն ստանալու պետական ​​մարմիններից և պետական ​​գերատեսչություններից ՝ տեղեկատվության առավելագույն բացահայտման սկզբունքին համապատասխան, որը ենթակա է միայն խիստ, հստակ սահմանված, իրեն արդարացնող համաչափ բացառությունների (օրինակ՝ անվտանգության կամ տվյալների գաղտնիության պահանջների առկայության դեպքում

Միջազգային ստանդարտներ

Տեղեկատվության հասանելիությունը բարելավում է հաշվետվողականությունը, կառավարության կողմից վերահսկողությունը և կոռուպցիայի կսնխսրգելումը: Այն կարևոր է քաղաքացիներիէ որոշումների կայացմանը իրազեկ մասնակցության տեսանկյունից, հետևաբար նաև հիմնարար նշանակություն ունի ժողովրդավարությունների արդյունավետ գործունեության համար: Տեղեկատվության անարգել հասանելիությունը քաղաքացիական հասարակությանը թույլ է տալիս վերահսկել և գնահատել տեղական իշխանությունների գործողությունները, ծառայում է ​​պաշտոնատար անձանց կողմից լիազորությունների չարաշահման կանխարգելմանը և տեղեկատվություն է տրամադրում տեղեկացված հանրային բանավեճի համար:

Տեղեկատվության առավելագույն քանակի առավել հասանելի ձևաչափերով ակտիվ հրապարակումը նվազեցնում է քաղաքացիների և շահագրգիռ կողմերի` տեղեկատվության հրապարակման անհատական ​​պահանջներ ներկայացնելու անհրաժեշտությունը: Տեղեկատվության առավելագույն քանակը էլեկտրոնային եղանակով տրամադրելուց բացի, տեղական մարմինները պետք է առաջնահերթություն տան իրենց համայնքներում տեղեկատվության ազատության համար պատասխանատու ծառայողների նշանակմանը: Այդ ծառայողները պետք է նախապատրաստեն և հրապարակեն մանրամասն առաջարկություններ՝ թ՛ե քաղաքացիների թ՛ե տեղական իշխանությունների համար, և տեղեկատվություն տրամադրելու խնդրանքը չբավարարելու դեպքում հստակ ցուցումներ տան բողոքարկման գործընթացի վերաբերյալ: Կարևոր է նաև քաղաքացիների և շահագրգիռ խմբերի տեղեկատվության հարցումների վերլուծությունը, մասնավորապես դրանց միտումների և կրկնվող դեպքերի, որպեսզի հետագայում իշխանությունները կարողանան ժամ առաջ հրապարակել պահանջվող տեղեկատվությունը։ 

  • Պաշտոնական փաստաթղթերի մատչելիության մասին Եվրոպայի խորհրդի կոնվենցիայով հաստատվում է տեղեկատվության հասանելիության՝ պարտադիր ուժ ունեցող իրավունքը
  • Թափանցիկության և բաց կառավարման վերաբերյալ Եվրոպայի խորհրդի կոնգրեսի բանաձևը և առաջարկությունը կոչ են անում տեղական և տարածքային իշխանություններին ավելացնելու իրենց վարչակազմերի կողմից բաց տվյալների օգտագործումն ու փաստաթղթաշրջանառության կառավարումը և դրանք հրապարակելու համապարփակ մատչելի և բազմակի օգտագործման եղանակներով
  • Օրհուսի կոնվենցիայով նախատեսվում են իրավունքներ այդ թվում՝շրջակա միջավայրին վերաբերող որոշումներին առնչվող տեղեկատվության հասանելիության մասով
  • ՏՀԶԿ Բացկառավարման խորհրդի առաջարկությունը սահմանում է տեղեկատվության տրամադրում ըստ պահանջի ինչպես նաև կառավարության կողմից տեղեկատվությունը տարածելու համար նախաձեռնողական միջոցառումների կազմակերպում որպես քաղաքացիների մասնակցության նախնական մակարդակ
  • 1946 թվականին ընդունված ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 59-րդ բանաձեւում ասվում է, որ «տեղեկատվության ազատությունը մարդու հիմնարար իրավունքն է», իսկ Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի (1948 թ.) հոդված 19-ը սահմանում է, որ խոսքի ազատության հիմնարար իրավունքը ներառում է ազատությունը. «Որոնել, ստանալ և տարածել տեղեկատվություն և գաղափարներ ցանկացած լրատվամիջոցի միջոցով և անկախ սահմաններից»:
  • Հանրային հատվածի տեղեկատվության վերօգտագործման մասին 2003/98/ԵՀ հրահանգը, որն այժմ կոչվում է Բաց տվյալների դիրեկտիվ, որը նախկինում հայտնի էր որպես PSI հրահանգ, ԵՄ անդամ երկրներին խրախուսում է հնարավորինս շատ հանրային հատվածի տեղեկատվություն հասանելի դարձնել վերօգտագործման համար

Ներքին համատեքստ

Հայաստանի Սահմանադրությունը և օրենսդրությունը ապահովում են տեղեկատվության հասանելիության մեխանիզմների լայն շրջանակ։ Այդ մեխանիզմները լայնորեն կիրառվում են լրատվամիջոցների և քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների, ինչպես նաև ակտիվ քաղաքացիների կողմից։ Թեև օրենսդրությունը նախատեսում է տեղեկատվության ակտիվ հասանելիության, ինչպես նաև հարցումների հիման վրա ռեակտիվ հասանելիության հնարավորությունը, դրանցից առաջին ձևաչափը պատշաճ կերպով չի իրականացվում։

Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտեի զեկույցը ցույց է տալիս, որ 2018 թվականին Հայաստանում գրանցվել է տեղեկատվություն ստանալու և տարածելու իրավունքի խախտման 98 դեպք, իսկ 2019 թվականին դեպքերի թիվը կազմել է 108։

Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ Սլովակիայի կողմից 2019 թվականի հուլիսին իրականացված հետազոտության համաձայն՝ ԹԻՀԿ-ի ներգրավվածությամբ Եվրոպայի մայրաքաղաքներում տեղեկատվության հասանելիության հարցում Երևանը եվրոպական 26 մայրաքաղաքների շարքում վերջին տեղն է զբաղեցնում։ Ուսումնասիրությունը հիմնված է 14 ցուցանիշների վրա՝ ներառյալ տեղեկատվության հասանելիությունը, քաղաքապետարանների որոշումների կայացման գործընթացը, ֆինանսական ռեսուրսների կառավարումը, գնումների թափանցիկությունը, համայնքի ավագանու նիստերի և ձևաչափի բովանդակության և ընթացքի վերաբերյալ տեղեկատվության առկայությունը, ինչպես նաև ընտրված ներկայացուցիչների համար էթիկայի կանոնները։ Հետազոտությունն իրականացվել է քաղաքապետարանների պաշտոնական կայքերի տվյալների, ինչպես նաև քաղաքապետարաններին ուղարկված հարցումների ուսումնասիրության հիման վրա։


Օրենսդրություն

ՀՀ Սահմանադրությունն ամրագրում է քաղաքացիների տեղեկատվության ազատության իրավունքը։ Սահմանադրության 42-րդ հոդվածում մասնավորապես նշված է. «Յուրաքանչյուր ոք ունի իր կարծիքն ազատ արտահայտելու իրավունք։ Այս իրավունքը ներառում է սեփական կարծիք ունենալու, ինչպես նաև առանց պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների միջամտության և անկախ պետական սահմաններից` տեղեկատվության որևէ միջոցով տեղեկություններ ու գաղափարներ փնտրելու, ստանալու և տարածելու ազատությունը» ։

«Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքը սահմանում է տեղեկատվություն կրողի պարտականությունները, ինչպես նաև տեղեկատվության ստացման կարգը, ձևը և պայմանները։ Պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների, պետական հիմնարկների և պետության կողմից ֆինանսավորվող կազմակերպությունների մշակած կամ փոխանցած տեղեկատվության, այդ թվում՝ պետական մարմիններին էլեկտրոնային եղանակով ուղարկված տեղեկատվության հարցումների գրանցման, դասակարգման և պահպանման կարգը կառավարությունն ընդունել է 2015 թվականին։ Տեղեկատվությունը դիմողին պետք է տրամադրվի 5-օրյա ժամկետում։ Եթե գրավոր հարցումում նշված տեղեկությունները տրամադրելու համար լրացուցիչ աշխատանք է պահանջվում, ապա այն հայտատուին տրամադրվում է դիմումն ստանալուց հետո 30 օրվա ընթացքում։ Այդ դեպքում հայտատուն գրավոր տեղեկացվում է՝ հայտատուից հարցումն ստանալուց հետո 5-օրյա ժամկետում։

«Զանգվածային լրատվամիջոցների մասին» ՀՀ օրենքը լրագրողներին օժտում է ԶԼՄ կազմակերպություններում առանց անհիմն սահմանափակումների գործելու հիմնարար իրավունքներով։ Այն վերահաստատում է տեղեկատվություն փնտրելու, ստանալու և տարածելու սահմանադրական իրավունքը։ Օրենքով արգելվում են գրաքննությունը, «լրագրողի օրինական մասնագիտական գործողություններին» միջամտությունը և առանց դատարանի թույլտվության ծանր հանցագործություններին վերաբերող տեղեկատվության աղբյուրների բացահայտումը։ «Իրավաբանական անձանց, իրավաբանական անձանց առանձնացված ստորաբաժանումների, հիմնարկների և անհատ ձեռնարկատերերի պետական հաշվառման մասին» օրենքում կատարված փոփոխությունները 2020 թ.-ի մարտի 6-ից հնարավորություն են ընձեռել ԶԼՄ-ներին առանց պետական տուրք վճարելու տեղեկատվություն ստանալու ընկերությունների միասնական պետական ռեգիստրից։

Օրենսդրությունը նաև սահմանում է տեղեկատվության ազատության որոշ սահմանափակումներ։ Տեղեկատվությունը չի կարող տրամադրվել, եթե այն։

  • պարունակում է պետական, ծառայողական, բանկային, առևտրային գաղտնիք․
  • խախտում է անձի անձնական և ընտանեկան կյանքի գաղտնիությունը, ներառյալ նամակագրության, հեռախոսային խոսակցությունների, փոստային, հեռագրական և այլ հաղորդագրությունների գաղտնիությունը.
  • պարունակում է հրապարակման ոչ ենթակա նախնական փորձաքննության տվյալներ․
  • բացահայտում է մասնագիտական գործունեության պատճառով մուտքի սահմանափակում պահանջող տվյալներ (բժշկական, նոտարական, փաստաբանական գաղտնիք).
  • խախտում է հեղինակային կամ հարակից իրավունքները։

Միևնույն ժամանակ տեղեկության տրամադրումը չի կարող մերժվել, եթե դա վերաբերում է քաղաքացիների անվտանգությանը և առողջությանը սպառնացող արտակարգ դեպքերին, ինչպես նաև բնական աղետներին և դրանց հետևանքներին, ներկայացնում է Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության ընդհանուր վիճակը, ինչպես նաև բնության և շրջակա միջավայրի պաշտպանության, առողջապահության, կրթության, գյուղատնտեսության, առևտրի, մշակույթի բնագավառում տիրող իրական վիճակը, նաև այն դեպքում, եթե չտրամադրելը բացասական ազդեցություն կունենա Հայատանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական, գիտատեխնիկական և հոգևոր-մշակութային զարգացման պետական ծրագրերի իրականացման վրա։ Խոսքի ազատության պաշտպանության կոմիտեի զեկույցի համաձայն՝ 2018 թվականին գրանցվել է տեղեկատվություն ստանալու և տարածելու իրավունքի խախտման 98 դեպք, իսկ 2019 թվականին՝ 108 դեպք։

Օրենքը նախատեսում է նաև կառավարության կողմից տեղեկատվության հրապարակում՝ բոլոր պետական գերատեսչությունները, մարզպետարանները և խոշոր համայնքներն պարտավոր են ունենալ իրենց պաշտոնական կայքէջերը, որտեղ պետք է հրապարակեն են տեղեկատվություն իրենց գործունեության մասին և ունենան հետադարձ կապի տարբերակներ։ Միևնույն ժամանակ, պետական գերատեսչությունները և մասնավորապես քաղաքապետարանները չեն հրապարակում օրենքով սահմանված բավարար տեղեկատվություն, ինչը հատկապես տեսանելի էր 2020 թվականին։ Ինֆորմացիայի ազատության կենտրոնի (ԻԱԿ) ուսումնասիրությունների համաձայն՝ կառավարության կողմից պատշաճ կերպով չեն պահպանվել տղեկատվության ակտիվ բացահայտման կանոնները, հատկապես արտակարգ դրության սկզբնական շրջանում։ Բացի այդ, կառավարությունը գործարկել է ֆեյսբուքյան էջ և վեբ կայք՝ հանրությանը համաճարակի խնդիրների վերաբերյալ տեղեկացնելու համար, սակայն որոշ դեպքերում դրանցում պարունակվող տեղեկությունները միմյանց հետ չեն համընկել։


Ուղեցույցներ

Հայաստանի «Ինֆորմացիայի ազատության կենտրոն»-ը հանրային ծառայողների համար հրապարակել է «Ինչպես կիրառել «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքը» ուղեցույցը։ Ըստ դրա՝ բոլորը, անկախ քաղաքացիությունից, ունեն տեղեկատվություն ստանալու և տարածելու իրավունք։ Տեղեկատվության տրամադրման համար պատասխանատու են բոլոր պետական հաստատությունները՝ ցանկացած տեղական ինքնակառավարման մարմին, ցանկացած պետական հիմնարկ, պետական բյուջեից ֆինանսավորվող կազմակերպություն և բոլոր նշված հաստատությունների պաշտոնական ներկայացուցիչները։

Ավելին, ուղեցույցը օգնում է հասկանալու տեղեկատվության հասանելիության աստիճանն ու պետական կառույցների՝ տեղեկատվություն տրամադրելու պատասխանատվությունը, ինչպես նաև այն դեպքերը, երբ մերժվում են տեղեկատվություն ստանալու մասին հարցումները։

2019 թվականին Հայաստանի «Ինֆորմացիայի ազատության կենտրոն»-ը լրագրողների համար հրատարակեց «Փաստերի ստուգումը և լրագրողների տեղեկություն ստանալու իրավունքը» ձեռնարկը։ Դրանում ներկայացված են փաստերի ստուգման առցանց արդյունավետ բոլոր գործիքները, որոնք արդիական են և դյուրին, ինչպես նաև տեղեկատվության ազատությանն առնչվող օգտակար և կիրառելի նյութեր։ Այն կարող է օգնել լրագրողներին, խմբագիրներին, ուսանողներին, դասախոսներին և ինտերնետ օգտատերերին լայնորեն որոնելու, ճշտելու տեղեկատվության, պատկերների և տեսանյութերի իսկությունը, օգտագործելու արբանյակային տվյալներ և դառնալու ավելի բանիմաց և մեդիագրագետ։

2019-2020 թվականների ընթացքում իրականացվել են մի շարք իրավական բարեփոխումներ՝ ապահովելու իրական սեփականատիրության օրենսդրության թափանցիկությունը, ինչի արդյունքում Հայաստանում օգտակար հանածոների արդյունահանման նպատակով ընդերքի երկրաբանական ուսումնասիրության թույլտվություն ունեցող ընկերությունները 2020 թվականի փետրվարի 20-ից պարտավոր են ներկայացնել հայտարարագրեր իրենց իրական սեփականատերերի մասին։ Ընկերության անանունությանը վերջ դնելը թափանցիկության ապահովման և կոռուպցիայի դեմ պայքարի գրավականն է։ 2020 թվականի երկրորդ կեսից Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ իրականացվել է իրական սեփականատերերի էլեկտրոնային ռեգիստրի ստեղծումը։ Հարթակը ինտեգրվել է իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրին։ Իրական սեփականատերերի բացահայտման կանոնակարգը սահմանող ՀՀ օրենքներն ընդունվել են 2021 թվականի հունիսի 3-ին և ուժի մեջ են մտել 2021 թվականի սեպտեմբերի 1-ից։ Համաձայն ԱՃԹՆ-ի ստանդարտի՝ սեփականատերերի ինքնությունը հաստատող տեղեկատվությունը, բացի նշված անձանց անուններից, քաղաքացիությունից և բնակության երկրից, պետք է ներառի նաև ծննդյան ամսաթիվը, ազգային նույնականացման համարը, բնակության հասցեն, քաղաքական ազդեցությունը և այլն։ Իրական սեփականատերերի հայտարարագրերը ներկայացվում են էլեկտրոնային եղանակով և հրապարակվում ՀՀ ԱՆ իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության կայքում (www.e-register.am


Լավ փորձեր

Վերջին տարիներին էլեկտրոնային կառավարման հարթակների զարգացմամբ կառավարությունը մեծացրել է առցանց տեղեկատվություն դիտելու և ստանալու հնարավորությունները (www.arlis.am, www.datalex.am, www.e-gov.am, www.e-request.am, www.armeps.am և այլն)։ Կայքերը տեղեկատվություն են տրամադրում գնումների, դատական ակտերի, լիցենզիաների կամ այլ կոնկրետ տեղեկությունների մասին։ 2018 թվականին գործարկվել է էլեկտրոնային հարցումների միասնական հարթակը` e-request.am-ը, որը թույլ է տալիս էլեկտրոնային հարցում ուղարկել պետական մարմիններին մեկ պատուհանի ձևաչափով, որից հետո հարցումները տեսակավորվում և ուղարկվում են պատասխանատու պաշտոնատար անձին։

«Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքը 3000-ից ավելի բնակիչ ունեցող համայնքների համար պարտավորություն է սահմանում ունենալ պաշտոնական կայք, որտեղ, մասնավորապես, պետք է հանրությանը հասանելի լինի հետևյալ տեղեկատվությունը. փաստաթղթերը, ընթացակարգերը, համայնքի բնակիչների հետ հանդիպումների, հանրային լսումների և քննարկումների վայրը և ժամկետները, համայնքի ավագանու և համայնքի ղեկավարի որոշումների, ինչպես նաև օրենքով սահմանված այլ փաստաթղթերի հանրային լսումների և քննարկումների արդյունքները, ինքնակառավարման գործընթացին համայնքի բնակիչների մասնակցության ընթացակարգերը, համայնքի ղեկավարին առընթեր խորհրդակցական մարմինների ձևավորման և գործունեության, բաց հանրային լսումների և քննարկումների անցկացման կարգը, այլ ընթացակարգերը և համապատասխան տեղեկատվությունը։ Համաձայն «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքում կատարված փոփոխությունների՝ 2022 թվականից այս պարտավորությունը կգործի բոլոր համայնքների համար։ Լավ գործելակերպի մեկ այլ օրինակ է ՀՀ ֆինանսների նախարարության կողմից ամեն տարի հրապարակվող «Քաղաքացու բյուջե»-ն։ «Քաղաքացու բյուջե»-ն, ըստ էության, հիմնական պաշտոնական բյուջետային փաստաթուղթն է, որը մշակվում և ուղղված է շարքային քաղաքացուն, հետևաբար այն չպետք է մասնագիտական բեռ պարունակի, այլ պետք է լինի հեշտ ընկալելի, հանրությանը հասանելի։ Փաստաթուղթը նպատակ ունի պարզեցված կերպով պատասխանել հետևյալ հիմնական հարցերին. ի՞նչ քաղաքականություն, ծրագրեր է կառավարությունը նախատեսում իրականացնել գալիք բյուջետային տարում, որքան միջոցներով, և ինչ արդյունքներ է ակնկալում ստանալ։ Դա բյուջեի տեղեկատվությունը հանրությանը ավելի հասանելի դարձնելու միջոց է։

ԲԱՑ ՏՎՅԱԼՆԵՐ

Բաց տվյալները տվյալների կամ տեղեկությունների հրապարակումն է այնպիսի ձևաչափով, որը հնարավոր է ազատ օգտագործել, փոփոխել և փոխանակել: ՏՀԶԿ-ն նշում է, որ բաց տվյալները ներառում են «քաղաքականությունների շարք, որոնք խթանում են թափանցիկությունը, հաշվետվողականությունը և արժեքաստեղծ են՝ կառավարության տվյալները բոլորին հասանելի դարձնելու միջոցով»: Պետական մարմինների գործողությունների միջոցով ձեռք բերված տվյալները հասանելի դարձնելով՝ կառավարությունը դառնում է ավելի թափանցիկ և հաշվետու քաղաքացիների առջև: Այն նաև օժանդակում է բիզնեսի աճին և քաղաքացիներին ուղղված ծառայությունների զարգացմանը:

Միջազգային ստանդարտներ

Մեկ պատուհանի սկզբուքով գործող հարթակների միջոցով բաց տվյալների տարածումը էլ ավելի է մեծացնում տվյալների շտեմարանների փոխգործունակության հնարավորությունները՝ որոնման և վերլուծության առումով: Այն թույլ է տալիս բարձրացնել ծառայությունների մատուցման արդյունավետությունն ու հասանելիությունը և նվազեցնել կոռուպցիան: Շահագրգիռ խմբերի, ԶԼՄ-ների, ձեռնարկությունների և լայն հասարակության իրազեկության բարձրացումը հանգեցնում է տարբեր շահագրգիռ կողմերի արդյունավետ համագործակցության, տրանսպորտի, հանգստի օբյեկտների, կայանատեղիների, առողջապահական ծառայությունների և շատ այլ լուծումների բարելավմանը:

  • Բոլոր բաց տվյալների վերաբերյալ անհրաժեշտ է ընդունել համապատասխան չափանիշներ` տվյալների առավելագույն փոխգործունակությունն ու որոնելիությունը ապահովելու համար: Տեղական մարմինները պետք է նաև ապահովեն, որ համայնքի կողմից բաց տվյալների հրապարակումը ղեկավարվի անհրաժեշտ որակավորում ունեցող աշախատակազմի կողմից և աշխատակիցները վերապատրաստվեն բաց տվյալների չափանիշների վերաբերյալ Եվրոպայի խորհրդի «Բաց տվյալներ առավել արդյունավետ հանրային ծառայությունների համար» առաջարկներում բացատրվում է դրա կարևորությունը տեղական ժողովրդավարությունը բարելավելու համար:
  • «Քաղաքացիների մասնակցության համար բաց կառավարական տվյալների մասին» Միավորված ազգերի կազմակերպության ուղենիշներում ներմուծվում են քաղաքականություն մշակելու ուղենիշներ և լավագույն գործելակերպի առաջարկներ:
  • Համաշխարհային բանկի գործիքակազմը սկսում է հիմունքներից՝ անցնելով պլանավորման և իրականացման գործընթացներին, ինչպես նաև նշում է, թե ինչպես խուսափել տարածված սխալներից:
  • Բաց տվյալների օգտագործման «Հինգ աստղ» ծրագիրը նախատեսում է տվյալները լիովին բաց դարձնելուն ուղղված հինգ քայլ՝ բացատրելով դրանցից յուրաքանչյուրի ծախսերը և օգուտները:
  • Բաց տվյալների միջազգային խարտիայում սահմանվում են վեց սկզբունքներ՝ բաց, ժամանակին և փոխգործարկելի կառավարական տվյալների համար:
  • ՏՀԶԿ Բաց կառավարման խորհրդի առաջարկությունը սահմանում է տեղեկատվության տրամադրում ըստ պահանջի, ինչպես նաև կառավարության կողմից տեղեկատվությունը տարածելու համար նախաձեռնողական միջոցառումների կազմակերպում` որպես քաղաքացիների մասնակցության նախնական մակարդակ։

Ներքին համատեքստ

Ներկայումս  Հայաստանում պետական հիմնարկների կուտակած և հրապարակած ինֆորմացիան կազմում է պատկառելի ծավալ: Գոյություն ունեն տեղեկատվական մի շարք բազաներ որոնք ունեն հակակոռուպցիոն և քաղաքացիական-լրագրողական հետաքննություններին օժանդակելու զգալի ներուժ, դրանցից են օրինակ  «Մեկ անձի կողմից կատարված գնումների», ՊՈԱԿ-ների ֆինանսավորում և բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց էթիկայի հանձնաժողովի հայտարարագրերի կայքերը: Լրագրողներն ու հետազոտողները կարող են անկախ հետաքննություն և հետազոտություն իրականացնելու նպատակով օգտվել այդ բաց տվյալներից:


Օրենսդրություն

Բաց տվյալների տեղադրման պահանջ սահմանող օրենսդրություն չկա, թեև տարբեր ոլորտներում կոնկրետ տվյալների հրապարակման պահանջները կարող են բաց ձևաչափով հրապարակում ենթադրել։ Դա վերաբերում է բյուջեներին, ընտրությունների արդյունքներին և այլ նման հրապարակումներին, որոնք, որպես կանոն, տեղադրված են excel-ի վրա հիմնված ձևաչափերով, ինչպես նաև pdf կամ նմանատիպ ձևաչափերով հասանելի քրեական գործերի վիճակագրությանը, գույքի և եկամուտների հայտարարագրերին և այլն։

«Բյուջետային համակարգի մասին» օրենքի համաձայն՝ բյուջեի ձևավորման և հաստատման գործընթացը պետք է բաց լինի։ Օրենքում նշվում է, որ պետական բյուջեի մասին օրենքի նախագիծը Ազգային ժողով ներկայացնելուց հետո կառավարությունը եռօրյա ժամկետում հրապարակում է բյուջեն, բացառությամբ պետական գաղտնիք պարունակող հարցերի։

Օրենքը պահանջում է, որ տեղական ինքնակառավարման մարմինները նախագիծը համայնքի ավագանուն ներկայացնելուց հետո եռօրյա ժամկետում հրապարակեն համայնքների բյուջեների նախագծերը տեղական մամուլում։ «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքը բոլոր համայնքներից պահանջում է ունենալ կայք և բյուջեն և դրա հաշվետվությունները հրապարակել կայքում։

Համաձայն «Դատախազության մասին» օրենքի՝ Հայաստանի Հանրապետության գլխավոր դատախազությունը յուրաքանչյուր տարի ՀՀ գլխավոր դատախազության կայքում հրապարակում է հանցագործությունների քննության վերաբերյալ հաշվետվություն։ Զեկույցը տեղեկատվություն է պարունակում նախորդ տարվա ընթացքում կատարված հանցագործությունների հետաքննության արդյունքների, դրա վիճակագրության, համեմատական վերլուծության և եզրակացությունների մասին։ Ինչ վերաբերում է կոռուպցիոն հանցագործությունների քննության արդյունքների վերաբերյալ տեղեկատվությանը, ապա դրա վիճակագրական տվյալները, համեմատական վերլուծությունը և եզրակացությունները ներկայացված են առանձին։


Ուղեցույցներ

2014 թ.-ի հոկտեմբերին «Թվային իրավունքներ» ՀԿ-ն «Բաց հասարակություն» հիմնադրամի աջակցությամբ հրապարակել է Անձնական տվյալների պաշտպանության քաղաքականության ուղեցույց։ Այն տրամադրում է գործնական տեղեկատվություն անձնական տվյալների պաշտպանության ազգային և միջազգային գործելակերպերի և քաղաքականությունների վերաբերյալ՝ հղում կատարելով ազգային և միջազգային գործիքակազմերի։ Ավելին, հրապարակումը ներառում է նաև մի շարք եվրոպական նախատիպեր և գործնական առաջարկություններ հայաստանյան իրավիճակի համար։

2017 թ․-ին ՀՀ արդարադատության նախարարության անձնական տվյալների պաշտպանության գործակալությունը մշակել է «Երեխաների անձնական տվյալների պաշտպանության մասին» ուղեցույց։ Դրա նպատակն է ապահովել անձնական տվյալների պաշտպանության վերաբերյալ օրենսդրության միասնական մեկնաբանումը, իրազեկել երեխաներին, ծնողներին ու տվյալներ մշակողներին իրենց իրավունքների և պարտականությունների մասին ու բարձրացնել երեխաների անձնական տվյալների պաշտպանության մակարդակը։ Ուղեցույցում ներկայացված են երեխաների անձնական տվյալների պաշտպանության սկզբունքները, ոլորտում երեխաների իրավունքները և տվյալներ մշակողների պարտականությունները, ուսումնական հաստատություններում, համացանցում և զանգվածային լրատվության միջոցներով անձնական տվյալների մշակման առանձնահատկությունները և երեխաների անձնական տվյալների պաշտպանության իրավունքի խախտման համար նախատեսված պատասխանատվությունը։


Լավ փորձեր

Հանրային հասանելիություն ունեցող բաց տեղեկատվության լավ գործելակերպ է պետական ինտերակտիվ բյուջեն, որը պատկերավոր ներկայացնում է բյուջետային դասակարգերը։ Տեղական ինքնակառավարման որոշ մարմիններ նույնպես առաջնորդվում են բյուջեն ներկայացնելու վերոնշյալ եղանակով։ Օրինակ՝ Երևանի քաղաքապետարանը և Գյումրիում Compass ՀԿ-ն արդեն հրապարակում են ինտերակտիվ բյուջեն։ Պետական հիմնարկները, ինչպես, օրինակ, Նախագահի գրասենյակը, ևս ընդօրինակել են այդ մոտեցումը։ Մեկ այլ օրինակ է Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կայքը (elections.am), որը բաց տվյալների էլեկտրոնային համակարգ է` որոնելու ընտրողների և նրանց ռեգիստրի վերաբերյալ տեղեկատվություն։

Նման օրինակ է Անշարժ գույքի կադաստրի պետական կոմիտեի կայքը (ecadastre.am), որը 2012 թ.-ի հունվարի 1-ից անշարժ գույքի և հողերի գրանցման մասին տեղեկատվություն որոնելու բաց տվյալների էլեկտրոնային համակարգ է։ Այս կայքը ստեղծվել է Կոմիտեի կողմից էլեկտրոնային ծառայություններ տրամադրելու, ներառյալ անշարժ գույքի իրավունքների և սահմանափակումների գրանցման առցանց դիմումների և դրանց առնչվող փաստաթղթերի ընդունման համար։ Այսպիսով, այն բաց տվյալների և էլեկտրոնային գործիքների միջոցով թափանցիկությունը բարձրացնելու և քաղաքացիների հասանելիությունը հանրային ծառայություններին մեծացնելու օրինակ է։

Հանրային Գնումներ

Հանրային գնումները գործընթաց է, որով պետական մարմինները, ներառյալ տեղական իշխանությունները, գնում են աշխատանք, ապրանքներ կամ ծառայություններ։                   

Քանի որ հանրային գնումները տեղական և տարածքային իշխանությունների համար հանրային ծառայությունների մատուցման էական մասն են կազմում, արդյունավետ գնումները լավ կառավարման համար առանցքային են։

Միջազգային ստանդարտներ

Պետական ​​մարմինները պետք է կիրառեն նոր տեխնոլոգիաներ` պետական ​​գնումների թափանցիկությունը բարձրացնելու և նոր լծակներ ստեղծելու համար, որպեսզի մրցույթներին մասնակցեն ավելի շատ տնտեսվարողներ, որոնք համողզված կլինեն, որ մասնակից են ազատ և արդար մրցակցության: Մրցույթների գործընթացները ընդհանուր առցանց հարթակում տեղադրելը նվազագույնի կհասցնի չհրապարակված մրցույթները և առանց մրցութի պայմանագրերի շնորհման դեպքերը։ Բաց պայմանագրերը և բաց մրցութները թույլ են տալիս նաև իրականացնել մցութային գործընթացի ավելի խորը վերլուծություն՝ էլ ավելի նվազեցնելով կոռուպցիոն գործելակերպերի հնարավորությունները: Պայմանագրերևի կնքման բաց համակարգերը ունեն նաև կանխարգելիչ ազդեցություն, քանի որ հայտերի ներկայացման և պայմանագրերի կնքման գործընթացի տակավին թափանցիկությունը հետ է պահում պաշտոնատար անձանց հնարավոր խախտումներից։   

Տեղական մարմինները պետք է ապահովեն պետական գնումների մասին օրենսդրության պահանջների կատարման նկատմամբ վերահսկողության համապարփակ կառուցակարգեր, ինչպես նաև բողոքների և գանգատների լուծման համակարգ, ներառյալ արագ և լիակատար արձագանքի մեխանիզմներ: Իշխանությունները պետք է նաև վերահսկեն պայմանագրերի կատարման գործընթացը, մասնավորապես` դրանց ժամկետների երկարաձգման և ծախսերի ավելացման նախադեպերը` ապահովելու համար, որ պայմանագրերի իրականացման ընթացքում պայմանագի շահավետության և իրականացման որակի հենանիշները վտանգի տակ չեն հայտնվում։   

Պետական ​​գնումների գործընթացը կարգավորվում է հետևյալ միջազգային կոնվենցիաներով և չափանիշներով։

  • Տեղական և տարածքային մակարդակներում հանրային գնումները թափանցիկ դարձնելու վերաբերյալ Եվրոպայի խորհրդի Կոնգրեսի բանաձևը և հանձնարարականը և Հանրային գնումներում բարեվարքության բարձրացման ՏՀԶԿ-ի ստուգաթերթը ուղեցույց են հանդիսանում հանրային գնումների թափանցիկությունը բարձրացնելու և ազնիվ գորչծելակերպը խթանելու համար։
  • Պետական ​​գնումների վերաբերյալ խորհրդի ՏՀԶԿ-ի հանձնարարականը նպաստում է պետական ​​գնումների համակարգերի ռազմավարական և ամբողջական կիրառմանը պետական ​​բոլոր մակարդակներում և պետական հիմնարկներում։ Առցանց Պետական ​​գնումների գործիքակազմը տրամադրում է քաղաքականության գործիքներ, երկրի կոնկրետ օրինակներ, ինչպես նաև պետական ​​գնումների ցանկացած համակարգ գնահատելու ցուցիչներ։
  • Պետական ​​գնումների մասին ԱՀԿ համաձայնագիրը սահմանում է կանոններ, որոնք պահանջում են, որ պետական ​​գնումներում ապահովվեն բաց, արդար և թափանցիկ մրցակցության պայմաններ։
  • Պետական ​​գնումների մասին ԵՄ հանձնարարականը ապահովում է պետական ​​գնումներում գնի և որակի միջև համապատասխանությունը և երաշխավորում է ԵՄ թափանցիկության և մրցակցության սկզբունքների հպահպանումը։
  • ՈՒՆՍԻՏՐԱԼ-ի (ՄԱԿ-ի Միջազգային առևտրային իրավունքի հանձնաժողով) «Պետական ​​գնումների մասին» օրինակելի օրենքը իրավական ձևանմուշ է, որը հասանելի է իրենց ներքին շուկայի համար պետական ​​գնումների օրենսդրություն ներդնել կամ բարեփոխել ձգտող ազգային կառավարություններին։
  • Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի (ՎԶԲ) էլեկտրոնային գնումների բարեփոխումների  ուղեցույցը տրամադրում է տեղեկատվություն և աջակցում է  ներպետական էլեկտրոնային գնումների բարեփոխումների նախագծման և իրականացմանը:
  • Բաց պայմանագրային տվյալների ստանդարտ (OCDS), որը տրամադրում է բաց տվյալների ստանդարտ՝ պայմանագրային գործընթացի բոլոր փուլերում վերաբերյալ կառուցվածքային տեղեկատվության հրապարակման համար՝ պլանավորումից մինչև իրականացում:
  • UNODC-ի (ՄԱԿ-ի թմրամիջոցների և հանցավորության դեմ պայքարի գրասենյակ) ուղեցույց պետական գնումներում և հանրային ֆինանսների կառավարման հակակոռուպցիոն ձեռնարկը ներկայացնում է ՄԱԿ-ի Կոռուպցիայի դեմ կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի իրականացման  լավագույն փորձը:
  • Համաշխարհային բանկի տարեկան հաշվետվություններ Հենանիշային պետական գնումներ, որոնք գնահատում են տարբեր երկրներում պետական գնումների կարգավորման համակարգերը

Ներքին համատեքստ

Պետական ​​գնումները կարող են իրականացվել ինչպես էլեկտրոնային, այնպես էլ թղթային եղանակով։ Գնումների համակարգը հիմնականում կարգավորվում է 2016 թվականի դեկտեմբերի 16-ին ընդունված «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքով (ուժի մեջ է մտել 2017 թվականի ապրիլի 25-ին), որն ունի նաև առանձին հոդված, որը սահմանում է, թե ինչ փաստաթղթեր են պահանջվում գնման ընթացակարգի վերաբերյալ տեղեկատվության, հայտատուներից պահանջվող տվյալների վավերականության և էլեկտրոնային գնումների կանոնների գրանցումն ու պահպանումն ապահովելու համար։ Հայաստանի օրենսդրությունը նախատեսում է գնումների չորս եղանակ. «էլեկտրոնային աճուրդ», «մրցույթ», «գների գնանշում», «մեկ աղբյուրից գնումներ»։ Մրցույթը գնումների նախընտրելի եղանակն է, մինչդեռ գնումների այլ եղանակները կարող են կիրառվել միայն օրենքով նախատեսված դեպքերում։

Հանրային գնումների հայկական էլեկտրոնային ARMEPS համակարգը (Armenian Electronic Procurement System) ստեղծվել է 2012 թվականին։ Այն նպատակաուղղված է նվազագույնի հասցնել շահերի բախման ռիսկերը՝ ավելի լավ վերահսկողություն իրականացնելով հանրային գնումների ընթացակարգերի պահպանման, էլեկտրոնային գնումների համակարգի օգտագործման արդյունավետության և թափանցիկության բարձրացման և հանրային գնումներում մրցակցության ուժեղացման համար։


Օրենսդրություն

Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության հետ մեկտեղ, Հայաստանում հանրային գնումների օրենսդրության ոլորտում հիմնական օրենսդրական ակտերն են «Գնումների մասին» օրենքը (ընդունվել է 2016 թվականի դեկտեմբերի 16-ին), Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական օրենսգիրքը և այլ իրավական ակտերը։ «Գնումների մասին» ՀՀ օրենքը սահմանում է հանրային գնումների իրականացման ընդհանուր իրավական, կազմակերպչական և տնտեսական սկզբունքները։

Հայաստանի հանրային գնումների օրենսդրությունը ներառում է նաև ենթաօրենսդրական ակտեր, մասնավորապես «Գնումների գործընթացի կազմակերպման կարգը հաստատելու և Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2011 թվականի փետրվարի 10-ի N 168-Ն որոշումն ուժը կորցրած ճանաչելու մասին» ՀՀ կառավարության 4 մայիսի 2017 թվականի N 526-Ն որոշումը (հանրային գնումների մասին հիմնական ենթաօրենսդրական ակտ), «Էլեկտրոնային ձևով գնումների կատարման կարգը հաստատելու և Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2013 թվականի դեկտեմբերի 5-ի N 1370-Ն որոշումն ուժը կորցրած ճանաչելու մասին» ՀՀ կառավարության 2017 թվականի ապրիլի 6-ի N 386 -Ն որոշումը, «Էլեկտրոնային ձևով իրականացվող գնումների կատարման ուղեցույցը հաստատելու և Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների նախարարի 2014 թվականի հունվարի 10-ի թիվ 7-Ա հրամանն ուժը կորցրած ճանաչելու մասին» ՀՀ ֆինանսների նախարարի 17.05.2017 թ. թիվ 219-Ա հրաման, և այլ։


Ուղեցույցներ

Հայաստանում առցանց գնումների գործընթացը հեշտացնելու նպատակով Ֆինանսների նախարարությունը մշակել է էլեկտրոնային գնումների մի շարք ուղեցույցներ և ձեռնարկներ, որոնք հասանելի են ՀՀ ֆինանսների նախարարության գնումների պաշտոնական էլեկտրոնային տեղեկագրում՝ https://gnumner.am/։ «Տնտեսական օպերատորի համար» էլեկտրոնային աճուրդի վերաբերյալ մշակված ուղեցույցը, էլեկտրոնային աճուրդի ուղեցույցը, Համաշխարհային բանկի կողմից ֆինանսավորվող ծրագրեր իրականացնող ԾԻԳ-երի, հիմնադրամների և ՓԲԸ-ների էլեկտրոնային գնումների ուղեցույցը, ինչպես նաև Էլեկտրոնային գնումների պլանավորման, պայմանագրերի կառավարման, գնումների հաշվետվությունների մոդուլների ձեռնարկը կիրառում են Հանրային գնումների միասնական էլեկտրոնային համակարգի (armeps.am) քայլ առ քայլ մոտեցումը՝ ուղղված մատակարարներին, գնորդներին, ինչպես նաև կենտրոնական և տեղական մակարդակներում ցանկացած այլ շահագրգիռ կողմի։

2020 թվականին Բաց կառավարման գործընկերությունը (ԲԿԳ) ճանաչեց թափանցիկ հանրային գնումների վարկանիշը (ԹՊԳՎ) որպես հանրային գնումներում լավ կառավարման մոնիտորինգի հիմնական աղբյուրներից մեկը։ Հանրային գնումների թափանցիկության մակարդակի գնահատման ԹՊԳՎ մեթոդաբանությունը ներառում է գնումների թափանցիկության մակարդակի գնահատման ցուցիչներ։ Ըստ ԹՊԳՎ-ի՝ Հայաստանում հանրային գնումների համակարգը գնահատվում է 66․26% միավոր։ Գնահատման հիման վրա կենտրոնական և տեղական իշխանությունները կարող են բացահայտել առկա խնդիրները և համապատասխան քայլեր ձեռնարկել դրանք վերացնելու համար։


Լավ փորձեր

Հայաստանի Հանրապետության էլեկտրոնային գնումների համակարգը գործարկվել է 2012 թվականի հունվարի 1-ից, որի արդյունքում ՀՀ պետական կառավարման մարմինների մեծ մասի կողմից իրականացվող բաց գնումների գործընթացները կազմակերպվում են էլեկտրոնային եղանակով՝ www.armeps.am. կայքի միջոցով։ Էլեկտրոնային գնումների ARMEPS համակարգը զգալիորեն բարձրացրել է հանրային գնումների թափանցիկությունը և նպաստում է կոռուպցիայի դեմ պայքարին կառավարման բոլոր մակարդակներում։ ARMEPS հարթակի թափանցիկության բարձր մակարդակի շնորհիվ բոլոր օգտատերերը կարող են հայտնաբերել գնումների այն ընթացակարգերը, որոնք կարող են հանգեցնել օրենքի խախտման։ Սակայն, որոշումների կայացման թափանցիկությունը հետագայում բարձրացնելու համար դեռևս անհրաժեշտ է հանրային գնումների համակարգի բարելավում։

ԱՐՏԱՔԻՆ ԱՈՒԴԻՏ

Արտաքին աուդիտը հաշիվների և ֆինանսական տեղեկությունների կանոնավոր, անկախ ուսումնասիրությունն է պետական միջոցների պատշաճ և արդյունավետ օգտագործումն ապահովելու համար: Արտաքին աուդիտներն իրականացվում են երկրի համապատասխան օրենքների և կանոնների համաձայն՝ նպաստելու կառավարության հաշվետվողականությանը հասարակության առջև: Այն կարող է իրականացվել ոչ միայն ֆինանսական ոլորտում, այլև գնահատել կառավարության կատարողականն ու արդյունավետությունը իր իսկ նպատակների կամ ծրագրերի իրականացման ու ծառայությունների մատուցման համատեքստում:

Միջազգային ստանդարտներ

  • «Պետական ոլորտի հաշվապահական հաշվառման միջազգային ստանդարտներ» փաստաթղթի հիմնական թեման ազգային, տարածքային և տեղական ինքնակառավարման մարմինների հաշվապահական հաշվառումը, աուդիտը և ֆինանսական հաշվետվությունների ներկայացումն է: Այն վերաբերում է կառավարական գործակալություններին և այն հանրային խմբերին, որոնց նրանք ծառայում են:
  • Աուդիտի բարձրագույն մարմինների միջազգային ստանդարտներ կայքէջը ներառում է մասնագիտական ստանդարտների ամբողջական հավաքածու և լավագույն գործելակերպի ուղենիշներ պետական ոլորտի աուդիտորների համար:
  • Արտաքին աուդիտին վերաբերող դրույթներ և կետեր ներառված են կոռուպցիայի դեմ պայքարի մասին մի շարք կոնվենցիաներում և ստանդարտներում:

Ներքին համատեքստ

Հայաստանում պետական հաստատությունների աուդիտն իրագործում է Վերահսկիչ պալատը: Վերահսկիչ պալատի առաքելությունն է որակյալ արտաքին պետական վերահսկողություն իրականացնելը, որի նպատակն է կանխել պետական միջոցների և գույքի կառավարման ոլորտներում տեղի ունեցող խախտումները՝ այդպիսով բարելավելով արդյունավետության մակարդակը:


Օրենսդրություն

Հայաստանի Սահմանադրության համաձայն` Հաշվեքննիչ պալատը «անկախ պետական մարմին է, որը հանրային ֆինանսների և սեփականության ոլորտում հաշվեքննություն է իրականացնում պետական բյուջեի և համայնքային բյուջեների միջոցների, ստացած փոխառությունների ու վարկերի, պետական և համայնքային սեփականության օգտագործման օրինականության և արդյունավետության նկատմամբ։ Հաշվեքննիչ պալատն իրավաբանական անձանց մոտ ստուգումներ կատարելու իրավունք ունի միայն օրենքով սահմանված դեպքերում» ։

Հաշվեքննիչ պալատի մասին օրենքով սահմանվում է, որ Հաշվեքննիչ պալատը արտաքին պետական աուդիտ իրականացնող անկախ պետական մարմին է։ Հաշվեքննիչ պալատի նպատակն է հանրությանը և Ազգային ժողովին ժամանակին, մասնագիտական և անաչառ տեղեկատվություն տրամադրել պետական ֆինանսների, պետական միջոցների, պետական բյուջեների, վարկերի, փոխառությունների, ինչպես նաև պետական գույքի օգտագործման օրինականության և արդյունավետության վերաբերյալ։


Ուղեցույցներ

Հայաստանը Աուդիտի բարձրագույն մարմինների անկախ միջազգային կազմակերպության (INTOSAI) անդամ է 1998 թվականից։ Հայաստանի վերահսկիչ պալատը առաջնորդվում է INTOSAI-ի Աուդիտի բարձրագույն մարմինների միջազգային ստանդարտներով (ISSAI), ինչպիսիք են Հաշվապահական բարձրագույն մարմինների միջազգային ստանդարտները, ներառյալ Էթիկայի կանոնները (ISSAI 130), Աուդիտի բարձրագույն հաստատությունների որակի վերահսկումը (ISSAI 140), Հանրային հատվածի աուդիտի հիմնական սկզբունքները (ISSAI 100), Ֆինանսական աուդիտի հիմնական սկզբունքները (ISSAI 200), Կատարողականի աուդիտի սկզբունքները (ISSAI 300), Համապատասխանության աուդիտի հիմնական սկզբունքները (ISSAI 400) և այլն։ Այս ստանդարտները հասանելի են նաև Հայաստանի Հանրապետության Հաշվեքննիչ պալատի պաշտոնական կայքում։


Լավ փորձեր

Հաշվեքննիչ պալատի մասին օրենքը սահմանում է, որ Հաշվեքննիչ պալատը, ի թիվս այլոց, իրականացնում է համայնքների բյուջեների, նրանց ստացած վարկերի և փոխառությունների օգտագործման, ինչպես նաև համայնքային գույքի օգտագործման օրինականության և արդյունավետության աուդիտ։ Վերջին նման հաշվետվությունը Գյումրու քաղաքապետարանի կողմից բյուջետային միջոցների, համայնքային գույքի օգտագործման, ինչպես նաև բյուջետային եկամուտների հավաքագրման մասին էր։ Համաձայն 2020 թվականի հունվարի 24-ի «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքում կատարված փոփոխությունների՝ 2022 թվականի հունվարի 1-ից բոլոր համայնքները պարտավոր են ունենալ էլեկտրոնային կայք, որտեղ պետք է հրապարակեն բյուջեն և բյուջեի կատարման հաշվետվությունները։ Գործող օրենքը կայք ունենալու պարտականություն է սահմանում միայն 3000-ից ավելի բնակիչ ունեցող համայնքների համար։ Այս մեխանիզմները քաղաքացիական հասարակության և քաղաքացիների համար բյուջեն ստուգելու հնարավորություններ են ստեղծում։

Կուսակցությունների Ֆինանսավորումը

Կուսակցությունների և նախընտրական արշավների ֆինանսավորումը ժողովրդավարական գործընթացի անկապտելի բաղադրիչն է: Այն թույլ է տալիս ապահովել ընտրություններին քաղաքական աջակցությունը և մրցակցությունը:

Կուսակցությունների ֆինանսավորումը կարգավորող սկզբունքները ներառում են պետական ​​ֆինանսավորման բաշխման արդարացիության սկզբունքը, մասնավոր նվիրատվությունների չափի թափանցիկության և սահմանափակման խիստ կանոններ, քարոզարշավի ծախսերի շեմեր, ֆինանսավորման և ծախսերի լիակատար թափանցիկություն, անկախ ընտրական հանձնաժողովներ, քարոզարշավի ֆինանսավորման անկախ աուդիտ, սահմանված կանոնները խախտող թեկնածուների և կուսակցությունների նկատմամբ համաչափ պատժամիջոցների հետևողական կիրառում (օրինակ՝ տուգանքներ կամ ապագա նախընտրական արշավներում պետական ​​ֆինանսավորման նվազեցում):

Միջազգային ստանդարտներ

Քաղաքական քարոզարշավի ֆինանսավորման և ծախսերի հստակ կանոններն ու թափանցիկ հաշվետվությունները էական նշանակություն ունեն քաղաքական թեկնածուների, կուսակցությունների և պետական կառույցների նկատմամբ վստահություն պահպանելու համար: Կուսակցությունների անհավասար ֆինանսավորումը հանգեցնում է անարդար առավելության՝ ավելորդ լծակներ ստեղծելով հզոր նեղ շահերին, առաջացնում է ռիսկեր, որ քաղաքականությունը կծառայի նեղ մասնավոր շահերի, որոնք կգերակայեն հանրային շահին:

Հետևյալ միջազգային կոնվենցիաներն ու չափանիշները վերաբերում են կուսակցությունների ֆինանսավորմանը.


Ներքին համատեքստ

Կուսակցությունները կենսական նշանակություն ունեն ժողովրդավարական հասարակության կայացման համար։ Ֆինանսավորման առկայությունը շատ կարևոր է կուսակցությունների համար, առանց որի նրանք չեն կարող զարգանալ և հավաքել բավականաչափ ընտրողներ ընտրություններում հաղթելու համար։ Ժողովրդավարական հասարակությունում ֆինանսավորման թափանցիկությունը և կուսակցությունների հաշվետվողականությունը հանրության առաջ կարևոր նշանակություն ունեն հանրային վստահությունը ձեռք բերելու համար։ Ուստի, ժողովրդավարական պետությունները ոչ միայն պետք է բարենպաստ պայմաններ ստեղծեն նոր կուսակցությունների ստեղծման և զարգացման համար, այլև պայմաններ ապահովեն նրանց օրինական, պատասխանատու գործունեության համար։ Կուսակցությունների կողմից ապօրինի ձևով ֆինանսավորումից օգտվելը պետք է կանխել պետական և հասարակական պատշաճ վերահսկողության միջոցով։

Քաղաքական կուսակցություններն ավանդաբար համարվում են Հայաստանի ամենաանվստահելի կառույցներից մեկը։ Հետազոտական ռեսուրսների կովկասյան կենտրոնի (ՀՌԿԿ) կողմից անցկացված Կովկասյան բարոմետր 2015-ի հետազոտության համաձայն, հայաստանյան 17 հաստատությունների մեջ քաղաքական կուսակցությունները վայելել են հասարակության ամենացածր վստահությունը՝ ընդամենը 8%։ 2018 թվականին Միջազգային հանրապետական ինստիտուտի կողմից անցկացված հասարակական կարծիքի հարցումը ցույց է տվել, որ հարցվածների միայն 5%-ն է համարում քաղաքական կուսակցությունների գործունեությունը լիովին թափանցիկ և բաց։ Հայաստանի Հանրապետությունում քաղաքական կուսակցությունների դերի և նշանակության բարձրացումն այսօր հրամայական է՝ հաշվի առնելով, որ 2015 թվականի սահմանադրական փոփոխություններից հետո պետությունն անցել է կառավարման խորհրդարանական ձևի։


Օրենսդրություն

Հայաստանի Սահմանադրությունը սահմանում է, որ կուսակցությունները պարտավոր են հրապարակել տարեկան հաշվետվություններ իրենց ֆինանսավորման աղբյուրների, ծախսերի, ինչպես նաև գույքի վերաբերյալ։ Այս դրույթն ավելի մանրամասն շարադրված է 27-րդ հոդվածում, որը սահմանում է, որ կուսակցությունը պարտավոր է զանգվածային լրատվության միջոցներով հրապարակել իր ֆինանսավորման աղբյուրների, ծախսերի և գույքի մասին հաշվետվությունը, ինչպես նաև հաշվետվության վերաբերյալ աուդիտորի եզրակացությունը օրենքով նախատեսված դեպքերում, և տեղադրել այն www.azdarar.am. կայքում։ Այնուհետ կուսակցությունը պարտավոր է դրա հրապարակման ապացույցները ներկայացնել Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովին։ Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի պահանջով կուսակցությունը պարտավոր է ներկայացնել հաշվետվության ստուգման համար անհրաժեշտ տեղեկատվություն, փաստաթղթեր, այդ թվում՝ բանկային գաղտնիք կազմող, արժեթղթերով գործարքների մասին, ապահովագրական գաղտնիք կազմող տեղեկություններ, ինչպես նաև վարկային տեղեկատվություն։ Մինչև 2020 թվականի դեկտեմբերին «Կուսակցությունների մասին» սահմանադրական օրենքում փոփոխություններ կատարելը, կուսակցությունները պարտավոր էին զեկուցել Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի վերահսկողական ծառայություն։

Կուսակցությունների ընդհանուր և ընթացիկ ֆինանսավորումը կարգավորվում է նաև «Կուսակցությունների մասին» սահմանադրական օրենքով։ Օրենքի 23-րդ հոդվածի համաձայն՝ կուսակցության գույքը գոյանում է հետևյալ աղբյուրներից.

  • կուսակցությանն անդամագրվելու համար միանվագ կատարվող վճարներ,
  • անդամավճարներ,
  • նվիրատվություններ,
  • բյուջետային ֆինանսավորում,
  • սույն օրենքով սահմանված գործունեությունից ստացված եկամուտներ։

Օրենքը սահմանում է նվիրատվությունների սահմանները, ընդունելի աղբյուրները, կուսակցությունների համար արգելված նվիրատվությունները։ Օրենքի 24-րդ հոդվածի համաձայն՝ կուսակցություններն իրավունք ունեն գույքի, այդ թվում` դրամական միջոցների, ներառյալ` վարկերի, փոխառությունների, երրորդ անձանց կողմից կուսակցության պարտքի մարման տեսքով նվիրատվություններ ստանալու ֆիզիկական անձանցից կուսակցության օգտին այլ գործունեության տեսքով։ Անշարժ գույքի մասով նախատեսված են հատուկ կարգավորումներ և սահմանաչափեր։ Մասնավորապես, մեկ անձի կողմից անշարժ գույքի նվիրատվությունը չի կարող գերազանցել նվազագույն աշխատավարձի երկուհարյուրհազարաապատիկը (200 000 000 ՀՀ դրամ) ։

Նախընտրական շրջանում կուսակցությունների ֆինանսավորումը կարգավորվում է «Ընտրական օրենսգրքի մասին» ՀՀ սահմանադրական օրենքով։ «Ընտրական օրենսգրքի մասին» սահմանադրական օրենքի 8-րդ հոդվածի համաձայն՝ ընտրություններին մասնակցող կուսակցությունների ընտրական ցուցակների գրանցման համար սույն օրենսգրքով սահմանված ժամկետի ավարտից հետո` 5 օրվա ընթացքում, ընտրություններին մասնակցող կուսակցությունները (կուսակցությունների դաշինքները) Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողով են ներկայացնում կուսակցության (կուսակցությունների դաշինքում ընդգրկված կուսակցությունների) գույքի և եկամուտների մասին հայտարարագիր։ Հայտարարագրում նշվում են սույն օրենսգրքով սահմանված գրանցման համար փաստաթղթերի ներկայացման ամսվա 1-ի դրությամբ գույքի կազմը, ինչպես նաև գրանցման փաստաթղթերի ներկայացման ժամկետի ամսվան նախորդող 12 օրացուցային ամիսների ընթացքում ստացված եկամուտները։


Ուղեցույցներ

Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2017 թվականի ապրիլի 20-ի 403-Ն որոշմամբ սահմանվել է կուսակցության ֆինանսավորման աղբյուրների և ծախսերի հրապարակման կարգը, ինչպես նաև գույքի հաշվետվությունը հրապարակելու, ներկայացնելու կարգը և հաշվետվության ձևը. Հարկ է նշել, որ 2020 թվականի դեկտեմբերի 29-ին «Կուսակցությունների մասին» սահմանադրական օրենքում փոփոխություններ են կատարվել։ «Կուսակցությունների մասին» սահմանադրական օրենքի փոփոխված 27-րդ հոդվածում ասվում է, որ վերոնշյալ հաշվետվությունները կուսակցությունները ներկայացնում են ԿԿՀ-ին։ Ըստ այդմ, օրենքը սահմանում է, որ նշված հաշվետվության ձևը և լրացման կարգը սահմանում է հանձնաժողովը։ Օրենքի անցումային դրույթները նախատեսում են, որ կուսակցությունները 2021 թվականի իրենց տարեկան հաշվետվությունները ներկայացնեն արդեն փոփոխված հերթականությամբ։ Հետևաբար անհրաժեշտություն առաջացավ ուժը կորցրած ճանաչել կառավարության կողմից ընդունված հաշվետվության հրապարակման մասին 2017 թվականի ապրիլի 20-ի N 403-Ն որոշումը՝ որոշմամբ կարգավորվող իրավական դրույթները կառավարության իրավասությունից դուրս լինելու պատճառով։


Լավ փորձեր

2020 թվականին շրջանառության մեջ դրվեց «Հայաստանի Հանրապետության ընտրական օրենսգրքի մասին» սահմանադրական օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին օրենքի նախագիծը։ Ազգային ժողովի այն ժամանակ իշխող «Իմ քայլը» խմբակցության հեղինակած այդ օրինագիծը հանրային քննարկման էր դրվել 2020 թվականի մարտին։

Նախագծով նախատեսվում էր ապահովել նախընտրական քարոզարշավի ֆինանսական թափանցիկությունը։ Այդ նպատակով օրինագծի նախագծում ամբողջությամբ փոխվել էր նախընտրական քարոզարշավի գլուխը։ Մասնավորապես, նախագծով խստացվել է նախընտրական քարոզչության ժամանակահատվածում թեկնածուների կողմից ընտրողներին անհատույց նվերներ տալու կամ ծառայություններ մատուցելու գործընթացը։

Թեև այս նախագիծը լավ քայլ է նախընտրական քարոզարշավի, այդ թվում՝ նախընտրական քարոզարշավում թեկնածուների ֆինանսավորման թափանցիկության բարձրացման ուղղությամբ, սակայն քարոզարշավի ֆինանսավորման և քարոզարշավի կանոնակարգերի վերաբերյալ կան բազմաթիվ կարևոր դրույթներ, որոնք վերջին պահին հանվել են նախագծից՝ առանց քաղաքական ուժերի կամ քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչների հետ քննարկման։

Քաղաքացիների մասնակցություն

«Հասարակական գործերի իրականացմանը մասնակցելու քաղաքացիների իրավունքը», ներառյալ տեղական մակարդակում, հստակ ամրագրված է Տեղական ինքնակառավարման եվրոպական խարտիայում, իսկ քաղաքացիների մասնակցությունը քաղաքականության մշակմանը Բաց կառավարման գործընկերության հիմքում է, որի մոտեցումը հիմնված է այն գաղափարի վրա, որ «քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունները կամ քաղաքացիների անմիջական ներգրավվածությունը կարևոր դեր ունեն կառավարությունների ձևավորման և վերահսկման գործում» ։ Եթե տեղական մարմինները խորհրդակցում և ներգրավում են քաղաքացիներին հանրային ծառայությունների նախագծման և գնահատման գործընթացում, դրանով նրանք ճանապարհ են հարթում քաղաքականության ավելի լավ արդյունքների, ինչպես նաև քաղաքացիների և կառավարության միջև ավելի մեծ փոխադարձ վստահության համար:

Քաղաքացիների մասնակցությունը ենթադրում է համագործակցություն մի շարք տեղական շահագրգիռ կողմերի հետ, ինչպիսիք են քաղաքացիական հասարակության ակտիվիստները, լրագրողները, գիտնականները, գործարարները, տեղական համայնքները և ակտիվ քաղաքացիները: Կարևոր է, որ այն լինի ներառական՝ հաշվի առնելով ավելի լայն հասարակության, փորձագետների և ներկայացուցչական խմբերի, ներառյալ խոցելի և մարգինալացված անձանց, տեսակետները: Շահագրգիռ կողմերի ներգրավվածությունը պետք է նաև վերաբերի այն անձանց, ում կյանքի և շահերի վրա կազդի տվյալ որոշումների իրականացումը:  Այդ շահագրգիռ կողմերի բացահայտման համար հանրային խորհրդակցությունները պետք է սկսվեն նախքան գործի անցնելը կամ որոշման նախագծի ներկայացումը: Ավելի բաց խորհրդատվական գործընթացը նախատեսում է շահագրգիռ կողմերի հետ համատես խնդիրների, մարտահրավերներն և հնարավորությունների բացահայտում և քննարկում, որից հետո, նախքան վերջնական որոշում մշակելը, գնահատվում են քաղաքականության տարբեր սցենարները։

Մասնակցության մեխանիզմները կարելի է խմբավորել ըստ հետևյալ կատեգորիաների, որոնք արտացոլում են ներգրավվածության տարբեր մակարդակը.

  • հասարակության իրազեկում տեղական առաջնահերթությունների, կառավարության ծրագրերի մասին.
  • հանրության և (կամ) մարդկանց որոշակի խմբերի հետ հանրային քաղաքականության վերաբերյալ խորհրդակցությունների անցկացում, նրանց փորձի և գիտելիքների հավաքում.
  • համագործակցություն հասարակության և/կամ մարդկանց առանձին խմբերի հետ` տեղական խնդիրներին լուծումներ մշակելու համար (ներառյալ համատեղ արդյունքի ստեղծման գործընթացները, օրինակ՝ Բաց կառավարման գործընկերության (ԲԿԳ) Գործողությունների ծրագրի պարտավորությունների ձևակերպումը)․
  • տեղական համայնքների ներգրավում որոշումների կայացման գործընթացներում` խորհրդակցական գործընթացների, քվեարկության (օրինակ` մասնակցային բյուջետավորման և հանրաքվեների) և որոշումների կայացման այլ գործիքների միջոցով:

 

Մասնակցության վերը նշված ձևերը իրականում, այլ ոչ թե ձևականորեն կիրառելու համար, անհրաժեշտ է ուժեղ քաղաքական կամք:

Քաղաքացիների մասնակցության իրականացման համար անհրաժեշտ են համապատասխան օրենքներ, կանոնակարգեր և ուղեցույցներ, որոնք կարգավորում են խորհրդակցությունների գործընթացը նոր քաղաքականության և օրենսդրության ձևավորման շուրջ: Ներառական քաղաքականություն մշակելու գործըթացը պետք է լինի արդյունավետ, և հասարակությունը պետք է լավ տեղեկացված լինի իր իրավունքների, հնարավորությունների և տեղական որոշումների կայացմանը մասնակցելու եղանակների մասին: Քաղաքականության մշակման գործընթացները պետք է նախօրոք հստակորեն ամրագրվեն, որպեսզի քաղաքացիներին և շահագրգիռ խմբերին հնարավորություն ընձեռվի նախապատրաստել իրենց կողմից ներկայացվող նյութերը և ելույթները: Անհրաժեշտ է հրապարակել քաղաքացիներին գործընթացներում ներգրավվելու հստակ ժամանակացույցեր, կարևորելով քաղաքացիների մասնակցությնունը, ընդ որում տեղական մարմինները պետք է ստեղծեն նրանց հետ, ովքեր ներկայացնում են քաղաքականության առաջարկություններ կամ խորհուրդներ: Տեղական մարմինները պետք է ապահովեն, որ շահագրգիռ կողմերի տեսակետներն ու դիրքորոշումները պատշաճ կերպով արտացոլվեն և հաշվի առնվեն քաղաքականությունը հաստատելիս, ինչպես նաև հստակ ներկայացվեն առաջարկներն ընդունելու կամ չընդունելու պատճառները: Այսպիսով, ներառական մոտեցումը երաշխավորում է քաղաքականությունների համարժեքությունը, ապացույցների վրա հիմնված լինելը, հաշվի են առնում միջոլորտային կարիքները և արձագանքում է հանրության պահանջներին:

Տեղական մարմինները պետք է աշխատանքի ընդունեն հանրային խորհրդակցությունների կառավարման գծով մասնագետների, որպեսզի ապահովեն քաղաքացիների հետ արագ և համապարփակ հետադարձ կապը։

Այդպիսի ներառական մոտեցումները երաշխավորում են տեղական մարմինների կողմից հանրային շահերն արտացոլող, բոլոր քաղաքացիների համար ընկալելի, լավ և նպատակային որոշումների կայացումը։ Հանրության հետ միասին, տեղական համայնքները կարող են կայուն ներուժ զարգացնել՝ իրենց մտահոգությունները բարձրաձայնելու, լուծումներ մշակելու և դրանց պատշաճ իրականացումը վերահսկելու համար, երաշխավորելով հանրային վստահությունը տեղական ծառայությունների մատուցման նկատմամբ:



Ընդհանուր ներքին համատեքստ

Հայաստանի օրենսդրությունը սահմանում է քաղաքացիների մասնակցության մի շարք մեխանիզմներ, մասնավորապես՝ բնապահպանական և քաղաքաշինության հետ կապված որոշումների կայացման, իրավական ակտերի նախագծերի քննարկման, ճյուղային նախարարությունների հանրային խորհուրդներին մասնակցելու և այլն։

Թեև երկրի օրենսդրությունում առկա են քաղաքացիների մասնակցության որոշակի մեխանիզմներ, դրանք արդյունավետ չեն գործում, ինչը հիմնականում բացատրվում է համապատասխան կառույցների քաղաքական կամքի բացակայությամբ կամ պատշաճ ներգրավվածություն կազմակերպելու անկարողությամբ։ Այս խնդիրը էապես վնասում է տարբեր պետական կառույցների նկատմամբ վստահությանը և կասկածի տակ է դնում ժողովրդավարական գործընթացներին կառավարության կամքի և նվիրվածության իրական բնույթը։

«Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքը նախատեսում է 16 տարեկանից բարձր ցանկացած քաղաքացու համար հասարակական կյանքին մասնակցության մեխանիզմներ։ Համայնքի բնակիչները տեղեկացվում են համայնքի ավագանու նիստերի՝ համապատասխանաբար օրակարգի, անցկացման վայրի, ժամի մասին և մասնակցում դրանց։ Համայնքի ղեկավարն ապահովում է համայնքի անդամների մասնակցությունը տարեկան բյուջեի ձևավորմանը, ինչպես նաև բնակիչներից, փորձագետներից և այլ շահագրգիռ կողմերից բաղկացած խորհրդակցական մարմնի ստեղծումը։

Տեղական ինքնակառավարման մարմինները լրացուցիչ քայլեր են ձեռնարկում ավելի ակտիվ քաղաքացիական ներգրավվածությունն ապահովելու համար։ 2019 թվականից համայնքապետարանների կողմից ստեղծվում են առցանց հարթակներ՝ նպատակ ունենալով ավելի արդյունավետ կերպով հաղորդել նոր նախագծերն ու գաղափարները, ներկայացնել առաջարկություններ և քննարկումներ։ Այդուհանդերձ, քաղաքացիների մասնակցությունը ՏԻՄ գործերին այնքան էլ ակտիվ և արդյունավետ չէ՝ պայմանավորված քաղաքացիների պասիվ դիրքորոշմամբ, ինչպես նաև տեղական ինքնակառավարման մարմինների համապատասխան կարողությունների բացակայությամբ։

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀՐԱՊԱՐԱԿԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՒՄ

Քաղաքականության հրապարակային մշակումը լայն տերմին է, որը նկարագրում է քաղաքականության մշակման թափանցիկ և մասնակցային գործընթացը: Այն քաղաքականության և որոշումների ընդունման եղանակ է, որը հիմնված է նորագույն վերլուծական գործիքների վրա և իր բնույթով պարբերական է: Քաղաքականության հրապարակային մշակման մեկ եղանակ գոյություն չունի: Տարբեր քաղաքական որոշումների դեպքում պահանջվում են տարբեր մոտեցումներ:

Միջազգային ստանդարտներ

Թեև չկան հատուկ բաց քաղաքականության ստանդարտներ, հետևյալ փաստաթղթերը  օգտակար մեկնարկային կետ են ապահովում։


Ներքին համատեքստ

Բաց քաղաքականության մշակման և հանրային ներգրավվածության հաստատությունները Հայաստանում գտնվում են ձևավորման գործընթացում։ Կառավարությունը քաղաքականության մշակման գործընթացը բարեփոխելու համար քայլեր է ձեռնարկել, որպեսզի այն դառնա ավելի թափանցիկ։

Հայաստանում քաղաքականության բոլոր փաստաթղթերն ընդունվում են իրավական ակտերի՝ հիմնականում կառավարության որոշումների տեսքով։ Այդ առումով, մասնակցային ընթացակարգերը չեն տարբերրվում իրավական ակտերի ընդունման ընթացակարգերից։ 2016 թվականին Կառավարությունը գործարկեց ինտերնետային կայք (www.e-draft.am), որտեղ պետական մարմինների կողմից գրված իրավական ակտերի նախագծերը հասանելի են հատուկ դրանց հրապարակման համար նախատեսված առցանց հարթակում։ Կայքը հնարավորություն է տալիս հանրության համար հրապարակել իրավական ակտերի նախագծերը, ստանալ առցանց մեկնաբանություններ շահագրգիռ կողմերից, ներկայացնել ամփոփված արձագանքներ, մերժված առաջարկների վերաբերյալ հիմնավորումներ։


Օրենսդրություն

«Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքը պահանջում է, որ հասարակությունը տեղեկացվի ավագանու նիստերի մասին։ Օրենքում նշվում է, որ ավագանու հերթական նիստից առնվազն յոթ օր առաջ համայնքի ղեկավարը հրապարակում է ավագանու օրակարգի նախագիծը` նշելով նիստի վայրը, օրն ու ժամանակը։

Օրենքը որպես հիմնական սկզբունք է սահմանում քաղաքացիների մասնակցությունը տեղական կառավարմանը։ Ըստ օրենքի՝ 16 տարեկանից բարձր ցանկացած քաղաքացի իրավունք ունի մասնակցելու տեղական կառավարմանը։ Համայնքի զարգացման հնգամյա ծրագրում քաղաքացիների մասնակցությունը ապահովելու նպատակով համայնքի ղեկավարը պետք է ձևավորի համայնքային խորհրդատվական մարմին։

«Նորմատիվ իրավական ակտերի մասին» օրենքում սահմանվում է, որ օրենքների նախագծերը ենթակա են հանրային քննարկման, բացառությամբ միջազգային պայմանագրի վավերացման (միացման) օրենքի նախագծի։ Նախագիծը մշակող մարմնի կամ նախագիծն ընդունող մարմնի նախաձեռնությամբ հանրային քննարկման կարող են ներկայացվել այլ նորմատիվ իրավական ակտերի նախագծեր։ Հանրային քննարկումների տևողությունը առնվազն 15 օր է։ Ազգային ժողովում հանրային լսումներ կարող են հրավիրվել Ազգային ժողովի նախագահի, մշտական կամ ժամանակավոր հանձնաժողովի կամ խմբակցության որոշմամբ։ Այդ դեպքում լսումների կազմակերպումը պարտադիր չէ։


Ուղեցույցներ

2019 թ․-ի հոկտեմբերին «Ոչ առևտրային իրավունքի եվրոպական կենտրոնը» (ECNL) «Թրանսփարենսի ինթերնեշնլ-Հայաստան»-ի հետ համագործակցությամբ հրապարակեց «Քաղաքացիական հասարակության միջավայրի գնահատում Արևելյան գործընկերության երկրներում» զեկույցը, որը բաղկացած է 10 տարբեր ոլորտներում իրավական և գործնական միջավայրի գնահատման համար մշակված ստանդարտներից և ցուցանիշներից։

Նշված զեկույցում Կառավարությանը առաջարկվում է ներդնել ինստիտուցիոնալ մեխանիզմներ պետական քաղաքականության մշտադիտարկման և իրականացման գործընթացներում ՔՀԿ-ների ներգրավման համար, այդ թվում` պետական պայմանագրերի միջոցով ապահովել որոշումների կայացման սկզբնական փուլում պարտադիր խորհրդատվությունը` թույլ տալով համապատասխան պետական քաղաքականության ոլորտներում մասնագիտացված ՔՀԿ-ների նշանակալից մասնակցությունը, և ընդլայնել համապատասխան հնարավորությունները՝ էլեկտրոնային հարթակի օգտագործումից բացի կազմակերպելով նաև հանրային լսումներ, փորձագիտական քննարկումներ և կարծիքի հարցումներ։


Լավ փորձեր

2019 թվականը նշանավորվեց հակակոռուպցիոն, մարդու իրավունքների պաշտպանության, դատական և իրավական բարեփոխումների ոլորտում պետական քաղաքականության նոր ռազմավարությունների ընդունմամբ։ Քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունները ակտիվորեն ներգրավված էին Հայաստանի Հանրապետության 2019-2022 թթ.-ի Հակակոռուպցիոն նոր ռազմավարության և դրա գործողությունների ծրագրի, 2019-2023 թթ․-ի Դատաիրավական բարեփոխումների ռազմավարության և դրանից բխող գործողությունների ծրագրի, 2020-2022 թթ.-ի Մարդու իրավունքների պաշտպանության ազգային ռազմավարության և դրա գործողությունների ծրագրի քննարկման և ընդունման մեջ։ Ի տարբերություն դրա՝ 2020 թվականի մարտին մտցված արտակարգ դրությունը էապես նվազեցրեց ՔՀԿ-ների խորհրդակցությունների հնարավորությունները, և մի շարք որոշումներ ու իրավական ակտեր ընդունվեցին ոչ թափանցիկ ձևով։

ՄԱՍՆԱԿՑԱՅԻՆ ԲՅՈՒՋԵՏԱՎՈՐՈՒՄ

Մասնակցային բյուջետավորումը սկսվել է Բրազիլիայի Պորտու Ալեգրի քաղաքից 1980-ականների վերջերին և տարածում է ստացել ամբողջ աշխարհում: Այն համայնքի անդամներին հնարավորություն է տալիս անմիջական ներդրում ունենալու պետական միջոցների ծախսման հարցում: Մասնակցային բյուջետավորումը մասնակցության, կրթության և քաղաքացիների իրավազորման հնարավորություններ է ստեղծում: Նաև կարող է խթանել թափանցիկությունը, ինչն իր հերթին ոչ արդյունավետ գործելակերպերը և կոռուպցիան նվազեցնելու հնարավորություն է ստեղծում:

Միջազգային ստանդարտներ

Չնայած մասնակցային բյուջետավորում կիրառելու համար կոնկրետ ստանդարտներ չկան, սակայն օգտակար ելակետ կարող են լինել հետևյալ փաստաթղթերը․


Ներքին համատեքստ

Բյուջեի ձևավորման պետական գործընթացը քաղաքացիների և քաղաքացիական հասարակության մասնակցության համար սահմանափակ է: Պետական բյուջեի մասին օրենքով սահմանված կոնկրետ մեխանիզմներ չկան, որպեսզի շահագրգիռ կողմերը բյուջեի կազմման մեջ ներգրավվեն: Փոխարենը տեղական ինքնակառավարման մասին օրենքում կան  բյուջեի կազման մասնակցային կոնկրետ մեխանիզմներ: Կառավարությունը կարող է տեղական իշխանություններից ընդօրինակել մասնակցային բյուջեի ձևավորման մեխանիզմները:

2019 թվականից քաղաքացիների և քաղաքացիական հասարակության մասնակցությունը սահմանվում է 2020 թվականի պետական բյուջեի և «2020-2022 թվականների պետական միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի մշակման բյուջետային գործընթաց սկսելու մասին» ՀՀ վարչապետի որոշմամբ։


Օրենսդրություն

Համաձայն «ՀՀ բյուջետային համակարգի մասին» օրենքի՝ ՄԺԾԾ նախագծի (այդ թվում՝ 2021թ. պետական բյուջեի) մշակման ընթացքում իշխանությունները պետք է քննարկեն բյուջետային առաջարկները շահագրգիռ քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների հետ՝ իրենց իրավասության ոլորտներում, և հաստատեն քննարկման (ներառյալ ներկայացված դիտողությունների և առաջարկությունների ընդունման կամ մերժման ամփոփագիրը) ։

 «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքը նախատեսում է հանրության մասնակցության մեխանիզմներ: Օրենքի 84-րդ հոդվածում նշվում է, որ համայնքի ղեկավարը պետք է ապահովի համայնքի անդամների մասնակցությունը ամենամյա բյուջեի ձևավորմանը և պետք է ապահովի նաև համայնքի ղեկավարին կից խորհրդակցական մարմնի ստեղծումը, որը բաղկացած կլինի բնակիչներից, փորձագետներից և այլ շահագրգիռ կողմերից:


Ուղեցույցներ

 «Հայաստանում տեղական ժողովրդավարության ամրապնդման մասին» 2015 թվականի զեկույցը, որը պատրաստվել է «Աջակցություն Հայաստանում տեղական ժողովրդավարության ամրապնդմանը» ծրագրի շրջանակներում «Եվրոպական Ասոցիացիայի հանուն ժողովրդավարության» հետ համատեղ ուղեցույցներ է տալիս, թե ինչպես ներգրավել քաղաքացիներին և քաղաքացիական հասարակության կազմակերպություններին համայնքի բյուջեում նշված առաջնահերթությունների իրականացմանը և ինչ դեր նրանք կարող են ունենալ միջոցների բաշխման գործում։ Այն հարկատուներին սովորեցնում է իշխանությունների հետ աշխատել՝ նպաստելով բյուջեին առնչվող որոշումների կայացմանը, որոնք ներազդում են իրենց կյանքի վրա։ Ուղեցույցի համաձայն՝ միասնաբար աշխատող տեղական իշխանությունների և քաղաքացիական հասարակության շահն այն է, որ տեղական ինքնակառավարման մարմինները կարող են լավ գաղափարներ և ավելի խելամիտ լուծումներ հավաքել քաղաքացիներից։ Դրան գումարվում է այն, որ քաղաքացիները սկսում են զարգացնել հասարակական ծառայությունները և համայնքի նկատմամբ պատասխանատվության սեփական զգացումը։


Լավ փորձեր

2016 թ.-ի նոյեմբերի 1-ին Գյումրու «Քաղաքացիական երիտասարդական կենտրոն» ՀԿ-ն ներկայացրեց մի շարք առաջարկներ, որպեսզի դրանք ներառվեն Գյումրու հնգամյա զարգացման պլանում և քաղաքային բյուջեում։ Ներկայացված առաջարկներից 13-ը ներառվել են վերջնական պլանում։ Առաջարկություններն ընդգրկում էին քաղաքի լուսավորության, փողոցներում նոր աղբամանների տեղադրման և քաղաքում նոր ավտոբուսային կանգառների ստեղծման հիմնախնդիրները։ Քաղաքացիական հասարակության ակտիվ մասնակցությունը օգնեց քաղաքապետարանին սահմանելու առաջնահերթություններն ավելի արդյունավետ եղանակով և զարգացնելու մասնակցային կառավարումը։

2019 թ.-ին Երևանի քաղաքապետարանի կողմից ստեղծվել է «Ակտիվ քաղաքացի» հարթակը` քաղաքացիների հետ ավելի արդյունավետ ու սերտ կապ ապահովելու և մասնակցային կառավարում իրականացնելու համար։ Հարթակը նպատակ ունի ապահովելու քաղաքացիների հետ ավելի արդյունավետ փոխգործակցություն նոր նախագծերի և գաղափարների հայտնաբերման, առաջարկների ներկայացման և քննարկման շուրջ։ Հարթակի շնորհիվ քաղաքացիները հնարավորություն ունեն քաղաքապետարանի հետ համատեղ բարելավելու իրենց բնակավայրը՝ ավելի հարմարավետ և գրավիչ դարձնելով մայրաքաղաքի կյանքը։ Միևնույն ժամանակ հարթակը քաղաքացիներին հուզող խնդիրները հավաքելու համակարգ է և լուծումների միասնական որոնման միջոց։ Ներկայումս, նման հարթակներ գործում են յուրաքանչյուր համայնքում։ Հարթակները նպաստում են նաև քաղաքացիների պահանջների հավաքագրմանը և լուծումներ գտնելու ընդհանուր միջոցներ են։

ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԽՈՐՀՐԴԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

Հանրային խորհրդակցությունը ֆորմալ, հաճախ օրենքով պարտադիր ուժ ունեցող գործընթաց է, որի ժամանակ քաղաքացիները և այլ շահագրգիռ կողմեր իրենց տեսակետն են արտահայտում քաղաքականության մշակման գործընթացի առանցքային փուլերում: Խորհրդակցությունը կարող է կատարվել թե՛ առցանց և թե՛ կենդանի եղանակով կամ երկուսը միասին: Այն իրականացվում է հիմնականում հետևյալ նպատակներով՝ բարձրացնել արդյունավետությունը, մեծացնել թափանցիկությունը և ավելացնել հանրային մասնակցությունը կարևոր որոշումների ընդունման ժամանակ: Արդյունավետ և ժամանակին կատարվելու դեպքում հանրային խորհրդակցությունը կարող է որոշումների կայացման գործընթացի որակական խթան դառնալ, բարելավել համապատասխանությունը պահանջներին, նվազեցնել կիրարկման ծախսերը և նպաստել որոշումների ընդունման գործընթացների նկատմամբ հանրային վստահության աճին:

Միջազգային ստանդարտներ

Չնայած հանրային խորհրդակցություն իրականացնելու հատուկ ստանդարտներ չկան, սակայն օգտակար ելակետ կարող են դառնալ հետևյալ փաստաթղթերը․


Ներքին համատեքստ

Հասարակության մասնակցությունը օրինաստեղծ գործընթացին Հայաստանում «աճող, բայց անարդյունավետ» գործընթաց է։ Նախարարությունները օրենքների նախագծերը հրապարակում են հանրային խորհրդակցությունների պաշտոնական կայքում (www.e-draft.am), սակայն առաջարկությունները սովորաբար մեծ ուշադրության չեն արժանանում։ Արդյունավետ խորհրդատվությունը կօգնի քաղաքականություն մշակողներին ներգրավել քաղաքացիներին քաղաքականության մշակման գործընթացում, բարձրացնել իրականացման կարողությունները և ձեռք բերել հանրային վստահություն, ինչը կարևոր է քաղաքականության մշակման համար։


Օրենսդրություն

Նորմատիվ իրավական ակտերի մասին օրենքը (հոդված 3) սահմանում է, որ օրենքների նախագծերը ենթակա են հանրային քննարկման, բացառությամբ միջազգային պայմանագրի վավերացման (միանալու) մասին օրենքի նախագծի։ Նախագիծը մշակող մարմնի կամ նախագիծն ընդունող մարմնի նախաձեռնությամբ հանրային քննարկման կարող են ներկայացվել այլ նորմատիվ իրավական ակտերի նախագծեր։ Հանրային քննարկումների տևողությունը առնվազն 15 օր է։ Օրենքը սահմանում է նաև, որ հանրային լսումների կազմակերպման և անցկացման կարգը սահմանում է կառավարությունը։

Կառավարության որոշմամբ 2018 թվականին հաստատված հանրային խորհրդակցությունների կազմակերպման և անցկացման կարգի համաձայն՝ պետական մարմնի կողմից մշակված նորմատիվ իրավական ակտի նախագծի հանրային խորհրդակցության անցկացումը պարտադիր է՝ տվյալ գերատեսչության պաշտոնական կայքում, ինչպես նաև ՀՀ արդարադատության նախարարության կողմից գործող իրավական ակտերի նախագծերի հրապարակման միասնական կայքում հրապարակելու միջոցով։

Թեև գործող Նորմատիվ իրավական ակտերի մասին օրենքը պարտադիր հանրային քննարկումներ է սահմանում բոլոր օրենսդրական նախագծերի համար, խորհրդարանի պատգամավորների կամ խմբակցությունների կողմից մշակված նախագծերի համար բացառություն է գործում (հոդված 1, մաս 3)։ Հանրային խորհրդակցությունների կազմակերպման և անցկացման կարգի համաձայն՝ հանրային քննարկումներն անցկացվում են նաև հանրային լսումների կամ հանրային հարցումների միջոցով։ «Ազգային ժողովի կանոնակարգ» սահմանադրական օրենքի 125-րդ հոդվածի համաձայն՝ Ազգային ժողովում հանրային լսումներ կարող են հրավիրվել Ազգային ժողովի նախագահի, մշտական կամ ժամանակավոր հանձնաժողովի կամ խմբակցության որոշմամբ։ Այս դեպքում լսումների կազմակերպումը նույնպես պարտադիր չէ։

«Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքը տեղական մակարդակում հասարակության մասնակցության մի շարք հնարավորություններ է ընձեռում։ Համայնքների ավագանու նիստերը բաց են, և ավելի քան 3000 բնակիչ ունեցող համայնքներում նիստերը պետք է հեռարձակվեն առցանց` համայնքի պաշտոնական կայքում։ Համայնքի բնակիչները պետք է տեղեկացված լինեն տեղական ինքնակառավարման գործունեության մասին առանց որևէ խտրականության և կարող են ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն ազդել համայնքի որոշումների վրա ինչպես անհատական մակարդակում, այնպես էլ ասոցիացիաների և քաղաքացիական նախաձեռնությունների միջոցով։ Համայնքի բնակիչները կարող են նաև նախաձեռնել նստաշրջանի օրակարգում որոշ հարցեր ներառելը, եթե ներկայացվեն անհրաժեշտ թվով ստորագրություններ։


Ուղեցույցներ

2018 թվականին Հայաստանի Կառավարությունը հաստատեց հանրային լսումների կազմակերպման և անցկացման կարգը։ Պետական մարմնի կողմից մշակված նորմատիվ իրավական ակտի նախագծի հանրային քննարկում անցկացնելը պարտադիր է տվյալ գործակալության պաշտոնական կայքում կատարվող հրապարակման միջոցով, ինչպես նաև ՀՀ Արդարադատության նախարարության կողմից սպասարկվող իրավական ակտերի նախագծերի հրապարակման միասնական e-draft.am կայքում։ Կարգի համաձայն՝ հանրային քննարկման ամփոփագիրը, արձանագրությունները և վերանայված նախագծերը տեղադրվում են հանրային քննարկումը կազմակերպող մարմնի պաշտոնական կայքում, ինչպես նաև e-draft.am կայքում։ Ստացված առաջարկությունների վերլուծության և ամփոփման հիման վրա հանրային քննարկում իրականացնող մարմինը անհրաժեշտ փոփոխություններ է կատարում նախագծում։


Լավ փորձեր

ԵԽ աջակցությամբ և խորհրդատվությամբ Տաշիր և Այգեպատ համայնքները սկսեցին ուղիղ հեռարձակել ավագանիների նիստերը, ինչը բարձրացրել է քննարկումների որակը։ Այժմ ավագանու անդամներն ավելի ակտիվ են քննարկումներ ծավալելիս և իրենց դիրքորոշումներն արտահայտելիս։ Տաշիր համայնքն ավելի հեռուն գնաց` համագործակցելով տեղական ՀԿ-ի հետ, որը ստեղծեց և հաստատեց երիտասարդական խորհուրդ։ Համայնքը ներդրեց քաղաքացիների և տեղական իշխանությունների միջև մեխանիզմ, ինչպես նաև համայնքային բյուջեից միջոցներ հատկացրեց, որպեսզի նրանք կարողանան իրականանցնել իրենց նախաձեռնությունները։

Հանրային լսումների առումով որպես հաջողակ փորձի օրինակ կարող է ծառայել Արդարադատության նախարարությանը կից գործող «Օրենսդրության զարգացման և իրավական հետազոտությունների կենտրոն» հիմնադրամը։ Այն ստեղծվել է 2016 թ.-ին ԱՄՆ ՄԶԳ-ի կողմից ֆինանսավորվող ծրագրի շրջանակներում և, ի թիվս այլ գործողությունների, կազմակերպել է հանրային քննարկումներ պետության ներկայացուցիչների և այլ մարմինների ու շահագրգիռ կողմերի մասնակցությամբ, ինչպես նաև հանրային իրազեկման արշավներ օրինագծերի վերաբերյալ։ Օրինակ՝ 2021 թվականի դեկտեմբերի 26-ին տեղի ունեցավ դատաիրավական բարեփոխումների 2019-2023 թվականների ռազմավարության շրջանակներում Փաստահավաք հանձնաժողովի ձևավորման հանրային քննարկում։ «Օրենսդրության զարգացման և իրավական հետազոտությունների կենտրոն» հիմնադրամի կողմից կազմակերպված քննարկումն ուղղված էր միջազգային փորձի և այս ոլորտում հնարավոր հայեցակարգային մոտեցումների կիրառմանը։ Քննարկմանը մասնակցում էին ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորներ և պետական և հասարակական կազմակերպությունների շուրջ երկու տասնյակ ներկայացուցիչներ։

2018 թվականի նոյեմբերին Ջերմուկի քաղաքապետարանի մոտ 3000 քաղաքացիներ ստորագրել են հանրագիր՝ դադարեցնելու հանքարդյունաբերական Լիդիան Արմենիա ընկերության՝ Ամուլսարի հանքի շահագործումը վերսկսելու նախագիծը։ Տեղական համայնքների և մի շարք հասարակական կազմակերպությունների ձեռնարկած վճռական քայլերից հետո 2018 թվականի օգոստոսին աշխատանքները դադարեցվեցին։ Այդ բողոքների հիման վրա 2018 թվականի դեկտեմբերի 18-ին Ջերմուկ համայնքի ավագանին որոշում կայացրեց՝ զարգացնել Ջերմուկ համայնքը որպես էկոլոգիապես մաքուր տնտեսություն` արգելելով իր տարածքում մետաղական հանքարդյունաբերությունը։ Այնուամենայնիվ, Հայաստանի կառավարությունը ճնշում գործադրեց Ջերմուկի և Հայաստանի այլ համայնքների վրա, որոնք որոշել էին հրաժարվել իրենց տարածքում հանքարդյունաբերությունից, փոխելու իրենց որոշումները՝ այն հիմնավորմամբ, որ նման որոշում չի կարող ընդունվել տեղական մակարդակով։ 2019 թվականի մարտին Լիդիան Արմենիա ընկերությունը Հայաստանի կառավարությանը ծանուցեց արբիտրաժային դատարան ներկայացրած հայցի մասին՝ Միացյալ Թագավորության և Կանադայի երկկողմ ներդրումային պայմանագրի խախտման համար։ Կազմակերպությունը շարունակում է ճնշում գործադրել Հայաստանի կառավարության վրա, որպեսզի այն թույլ տա վերսկսել հանքի շահագործումը։

ՀԱՆՐԱԳՐԵՐ

Հանրագրերը քաղաքացիներին հնարավորություն են տալիս հարցեր բարձրացնելու պետական ատյանների առջև: Հավաքված ստորագրությունների թիվը կարող է ցույց տալ, թե ինչ աջակցություն ունի բարձրացվող հարցը: Դրանք կա՛մ նպատակ ունեն բարձրացնելու տվյալ հարցի վարկանիշը, կա՛մ կարող են ուղղված լինել նաև որոշակի գործողություններ նախաձեռնելու պահանջին: Հանրագրեր նախաձեռնողները սովորաբար քաղաքացիական հասարակության կազմակերպություններն են, բայց դրանք աստիճանաբար ավելի շատ են ներկայացվում պաշտոնական, հաճախ նաև առցանց հարթակների միջոցով, որտեղ որոշակի ստորագրություններ հավաքած հանրագրերը ստանում են պաշտոնական արձագանք:

Միջազգային ստանդարտներ


Ներքին համատեքստ

ՀՀ բնակչության շուրջ 70%-ն ակտիվ ինտերնետ սպառողներ են: Բացի այդ, շուրջ 680,000 քաղաքացիներ սոցիալական լրատվամիջոցներից օգտվում են շարժական սարքերի միջոցով: Ինտերնետի ծածկույթը քաղաքացիներին հնարավորություն է տալիս խթանել և ներգրավվել տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործունեությանը տարբեր մեխանիզմներով: Հանրագիրը մեկն է այն բոլոր գործիքներից, որով տեղական իշխանությունները կարող են  ավելի կանոնավոր ձևով ներգրավել քաղաքացիներին:


Օրենսդրություն

ՀՀ Սահմանադրության 53-րդ հոդվածը սահմանում է.«Յուրաքանչյուր ոք ունի անհատապես կամ այլոց հետ մեկտեղ պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմիններին ու պաշտոնատար անձանց հանրագիր ներկայացնելու և ողջամիտ ժամկետում պատշաճ պատասխան ստանալու իրավունք։ Մանրամասները սահմանվում են օրենքով»։ Սահմանադրությունը քաղաքացիների համար նախատեսում է սահմանադրական փոփոխություն նախաձեռնելու և Ազգային ժողով օրենքների նախագծեր ներկայացնելու մեխանիզմ։ Հոդված 202-ը նշում է, որ եթե 200,000 քաղաքացի (ընտրական իրավունք ունեցող) ստորագրեն միջնորդություն, ապա կտրվի սահմանադրական փոփոխությունների գործընթաց մեկնարկելու իրավունք։ 109-րդ հոդվածում ասվում է, որ քաղաքացիներն իրավունք ունեն ժողովրդական նախաձեռնությամբ Ազգային ժողովին օրենքի նախագիծ առաջարկել, եթե ստորագրում են 50000 քաղաքացիներ։ 109-րդ հոդվածի համաձայն՝ ընտրական իրավունք ունեցող առնվազն հիսուն հազար քաղաքացի ունի Ազգային ժողովին քաղաքացիական նախաձեռնության կարգով օրենքի նախագիծ առաջարկելու իրավունք։ 204-րդ հոդվածը սահմանում է, թե քաղաքացիները ինչպես կարող են հաղթահարել Ազգային ժողովի կողմից քաղաքացիական նախաձեռնությունների միջոցով ներկայացված օրենքի նախագծի ընդունման մերժումը։ Նախագծի ընդունման նախաձեռնությանը լրացուցիչ երեք հարյուր հազար քաղաքացիների միանալու դեպքում այն դրվում է հանրաքվեի։

Հանրագրի սահմանումը տրված է 2017 թվականի դեկտեմբերի 17-ին ընդունված «Հանրագրերի մասին» ՀՀ օրենքում։ Օրենքի 1-ին հոդվածի համաձայն՝ հանրագիրը «հանրային նշանակություն ունեցող հարցերով ներկայացվող գրություն կամ պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու պաշտոնատար անձանց գործունեության թերությունների մասին հաղորդում կամ պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու պաշտոնատար անձանց գործունեության բարելավման, տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական և հասարակական կյանքի այլ ոլորտների վերաբերող հարցերի կարգավորման կամ գործող իրավակարգավորումների կատարելագործման վերաբերյալ առաջարկություն է» ։

Համաձայն «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքի՝ համայնքի բնակիչները կարող են ստորագրահավաք սկսել՝ համայնքի մակարդակով ցանկացած հարց համայնքի ավագանու օրակարգ բերելու համար։ Որպեսզի հարցը ընդգրկվի ավագանու օրակարգում, նախաձեռնությունը պետք է հավաքի համայնքի բնակչության ոչ պակաս, քան մեկ տոկոսը` տասը հազարից ավելի բնակիչ ունեցող համայնքներում, երկու տոկոսը` հազարից մինչև տասը հազար բնակիչ ունեցող համայնքներում, և չորս տոկոսը` մինչև հազար բնակիչ ունեցող համայնքներում։ Ավագանու նիստի օրակարգում հարց ընդգրկելու նախաձեռնությունն ստորագրում են համայնքի` դրան կողմ բնակիչները և ներկայացնում են համայնքի ղեկավարին։


Ուղեցույցներ

«Աջակցություն Հայաստանում տեղական ժողովրդավարության ամրապնդմանը» Եվրոպայի խորհրդի ծրագիրը, որն իրականացվել է Տեղական և տարածքային իշխանությունների կոնգրեսի կողմից Եվրոպայի խորհրդի` Հայաստանի վերաբերյալ 2015-2018 թթ.-ի գործողությունների ծրագրի շրջանակներում, մշակել է գործիքակազմ՝ քաղաքացիների մասնակցության խթանմանն ուղղված նախաձեռնությունների արդյունքները և ծրագրի շրջանակներում տեղական իշխանությունների և համայնքի բնակիչների միջև տեղի ունեցած երկխոսությունը ներկայացնելու համար։ Քաղաքացիների մասնակցության նախաձեռնությունները իրականացվել են Ախթալա, Արթիկ, Ուրցաձոր և Վարդենիկ համայնքներում։ Դրանց նպատակն էր խթանել քաղաքացիների և քաղաքացիական հասարակության ակտիվ մասնակցությունը իրենց համայնքներում որոշումների կայացման և խնդիրների լուծման գործընթացում, և հանրային քննարկումների և քաղաքապետերի ու քաղաքային խորհուրդների հետ սերտ փոխգործակցության արդյունքում ներգրավել իրենց համայնքների կառուցման, գերակայությունների սահմանման և բյուջետավորման գործընթացների մեջ։ Հայաստանում նախագիծը կարևոր էր սովորելու միջոցով հնարավորություններ ստեղծելու համար, որով բնակիչները, միաժամանակ նպաստելով իրենց համայնքների խնդիրների լուծմանը, զարգացրին իրենց գիտելիքները տեղական ինքնակառավարման համակարգի գործունեությանը, ինչպես նաև համայնքային կարողություններին և սահմանափակումներին առնչվող ինքնավարության հարցերի վերաբերյալ։ Արդյունքում ծրագրի մասնակիցները համաձայնեցին մի շարք սկզբունքների, ուղեցույցների, մեթոդների և մասնակցային գործընթացները ղեկավարելու օգտակար խորհուրդների շուրջ, որոնք կարող են կիրառվել ապագա ծրագրերի համար և որոնք նույնպես ներառված են գործիքակազմում Հայաստանում տեղական մակարդակում քաղաքացիների մասնակցության իրավական դաշտի վերլուծության հետ մեկտեղ։


Լավ փորձեր

2020 թվականին ՀՀ կառավարության կողմից գործարկվեց հանրագրերի միասնական էլեկտրոնային հարթակը (e-petitions.am) ։ Հարթակը հնարավորություն է տալիս էլեկտրոնային եղանակով ներկայացնել անհատական և կոլեկտիվ հանրագրեր, աջակցել ներկայացված նախաձեռնություններին, հետևել հանրագրի ընթացքին և ստանալ հանրագրի պատասխանը էլեկտրոնային եղանակով։ Կան նաև հարթակի միջոցով միջնորդագիր ներկայացնելու, ինչպես նաև միջնորդագրին միանալու և անհատական հաշիվ ստեղծելու ուղեցույցներ։ Թեև հարթակի ստեղծումը քայլ առաջ է Հայաստանում թափանցիկ և բաց մասնակցային գործընթացների հաստատման համար, սակայն հարկ է նշել որոշ անհարմարություններ՝ կապված էլեկտրոնային միջնորդությունների ներկայացման հետ։ Ներկայացման գործընթացը պահանջում է ներկայացնողի էլեկտրոնային ստորագրությունը։ Միջնորդությունների միասնական հարթակի օգտատեր դառնալու համար անհրաժեշտ է նույնականացման էլեկտրոնային քարտ (eID)։ Սա հարթակից օգտվելու խնդիրներ է առաջացնում այն անձանց համար, ովքեր չունեն նույնականացման քարտեր կամ նույնականացման քարտեր կարդալու սարքեր, և, հետևաբար, չեն կարող հանրագրի վրա դնել իրենց էլեկտրոնային ստորագրությունը։

ԿՈՌՈՒՊՑԻՈՆ ՌԻՍԿԵՐ

Էթիկայի և պետական հաշվետվողականության բացակայության պայմաններում կոռուպցիան և պետական դիրքի չարաշահումը կարող են տարածվել, ինչը խաթարում է խաղաղ, բարգավաճ և արդար հասարակության հիմքերը:

Կոռուպցիան ժողովրդավարության և օրենքի գերակայության հիմնական մարտահրավերներից է: Դրա արդյունքում ընդունվում են որոշումներ, և ռեսուրսները բաշխվում են այնպես, որը չի բխում հանրության շահերից, իսկ քաղաքական իշխանությունը կենտրոնանում է փոքրաթիվ մարդկանց ձեռքում: Դրա հետևանքով քաղաքական առաջնորդները և հաստատությունները կորցնում են լեգիտիմությունը և հանրային վստահությունը, ինչը նվազեցնում է կառավարելու նրանց կարողությունը:

Կոռուպցիայի հետևանքով տեղական և տարածաշրջանային մարմիններն իրենց պարտականությունները չեն կատարում արդյունավետ և արդյունքահեն եղանակով: Արդյունքում՝ որոշումներ են ընդունվում ոչ թե ընդհանուր հասարակության շահերի, այլ որոշում կայացնողի և նրա մտերիմների սեփական շահերի հիման վրա: Դրա հետևանքով պետական միջոցները վատնվում են, պայմանագրեր են կնքվում ավելի ցածրորակ ծառայություններ մատուցողների հետ, իսկ բյուջետային միջոցները ծախսվում են ոչ իրենց նպատակային նշանակությամբ: Վատագույն դեպքում՝ կոռուպցիան հնարավորություն է տալիս պետական պաշտոնյաներին անօրինական ճանապարհով ձեռք բերել գումարներ և ռեսուրսներ՝ հարստանալու նպատակով օգտագործելով իրենց դիրքն այն մարդկանց հաշվին, որոնց կոչված են ծառայել:

Կոռուպցիայի արդյունքում պետական պաշտոնյաների նշանակումը կարող է տեղի ունենալ հովանավորչության և ոչ թե արժանիքների հիման վրա, ինչը նշանակում է, որ տեղական և տարածաշրջանային մարմինները չեն կարող օգտվել ամենախելացի և լավագույն ունակություններ ունեցող մարդկանց ծառայություններից: Սա, իր հերթին, բերրի հող է նախապատրաստում կոռուպցիայի տարածման համար և էլ ավելի նվազեցնում վարչարարության արդյունավետությունը և արդյունքահենությունը:

Անարդյունավետ և ոչ արդյունքահեն կազմակերպությունները, որտեղ աշխատում են անձինք, որոնք հասել են իրենց դիրքին ոչ արժանիքների հիման վրա, հանգեցնում են ցածր որակի հանրային ծառայությունների և ենթակառուցվածքի՝ խաթարելով հանրային վստահությունը և պետական հաստատությունների լեգիտիմությունը: Այնուամենայնիվ, առավել կարևորն այն է, որ այս ամենը թանկ է նստում հասարակության վրա՝ հանգեցնելով, աղքատության, մահվան դեպքերի, հիվանդությունների և կյանքի հնարավորությունների սահմանափակման:

Ի վերջո՝ կոռուպցիան բացասաբար է անդրադառնում տնտեսական զարգացման վրա: Դրա արդյունքում պետական միջոցներն ուղղվում են դեպի ոչ մրցունակ, այլ ոչ թե նորարարական կամ առավել էժան ապրանքներ ու ծառայություններ առաջարկող բիզնեսներին: Ոչ մրցակցային շուկաները տեղական հանրային ծառայությունների և ենթակառուցվածքի որակի վրա կոռուպցիայի բացասական ազդեցության հետ մեկտեղ, նշանակում են, որ ընկերությունները զարգանալու համար ամուր հիմք չունեն (աշխատակազմ, անվտանգություն, ներդրում և այլն): Ի վերջո, սրա հետևանքով մասնավոր և միջազգային ներդրողները կարող են խուսափել որոշակի տարածքում ներդրում կատարելուց:



Ընդհանուր ներքին համատեքստ

Կոռուպցիան որպես Հայաստանի քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական զարգացման հիմնական խոչընդոտը պաշտոնապես ճանաչվեց դեռ 2003 թվականին, երբ կառավարությունն ընդունեց իր առաջին հակակոռուպցիոն ռազմավարությունը և գործողությունների ծրագիրը, որին հաջորդեցին 4 հաջորդական ռազմավարություններ և իրականացման ծրագրեր։ Հայաստանը վավերացրել է ՄԱԿ-ի Կոռուպցիայի դեմ կոնվենցիան, Եվրոպայի խորհրդի (ԵԽ) քաղաքացիական իրավունքի կոնվենցիան կոռուպցիայի մասին և ԵԽ քրեական իրավունքի կոնվենցիան կոռուպցիայի մասին։ Երկիրը միացել է մի շարք միջազգային հակակոռուպցիոն նախաձեռնությունների, ինչպիսիք են Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (ՏՀԶԿ) հակակոռուպցիոն ցանցի Ստամբուլի գործողությունների ծրագիրը, Կոռուպցիայի դեմ պայքարի երկրների խումբը (GRECO), Բաց կառավարման գործընկերությունը (OGP)։ Հայաստանը կոռուպցիայի կանխարգելման նպատակով ընդունել է մի շարք իրավական ակտեր, ստեղծել մի քանի կառույցներ։ Այդուհանդերձ, կոռուպցիայի դեմ պայքարում ավելի քան 15 տարի էական առաջընթաց չի արձանագրվել։ Սա հիմնականում պայմանավորված էր հիմնականում քաղաքական էլիտաների կողմից վերահսկվող համակարգային կոռուպցիայով և կոռուպցիան արմատախիլ անելու երկրի ամենաբարձր մակարդակի ղեկավարության իրական կամքի բացակայությամբ։

Կոռուպցիայի դեմ պայքարում Հայաստանը զգալի փոփոխության է հասել 2018 թվականի ապրիլ-մայիսյան հեղափոխությունից հետո, որն ինքնին մեծապես պայմանավորված էր կոռումպացված ռեժիմից ազատվելու ժողովրդի ձգտումով։

Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ հակակոռուպցիոն կենտրոնի (ԹԻՀԿ) և Հետազոտական ռեսուրսների կովկասյան կենտրոնի (ՀՌԿԿ) կողմից 2019 թվականին իրականացված կոռուպցիայի վերաբերյալ հասարակական կարծիքի վերջին հետազոտությունը զգալի առաջընթաց է ցույց տվել 2010 թվականին անցկացված նմանատիպ հետազոտության համեմատ։

2010 թվականի հետազոտության արդյունքների համաձայն՝ հարցվածների 83,7%-ը կարծում էր, որ կոռուպցիան Հայաստանում տարածված է և առկա է բոլոր ոլորտներում, մինչդեռ 2019 թվականին նման կարծիք է հայտնել հարցվածների միայն 4,4%-ը։ 2010 թվականին հարցվածների 49%-ը կարծում էր, որ կոռուպցիան տարածված է բարձր մակարդակներում, 26%-ը նշել էր, որ այն հիմնականում տեղի է ունենում միջին մակարդակներում, իսկ 6%-ը, որ այն տեղի է ունենում ավելի ցածր մակարդակներում։ 2019 թվականին հարցվածների միայն 16%-ն էր կարծում, որ կոռուպցիան տարածված է բարձրաստիճան պաշտոնյաների շրջանում, մինչդեռ հարցվածների 43%-ը նշել էր, որ այն ավելի տարածված է միջին մակարդակի պաշտոնյաների մոտ, իսկ 26%-ը պատասխանել էր, որ այն ավելի տարածված է ցածր մակարդակներում։

Ինչպես ընկալում են հարցվածները, կոռուպցիայի ամենատարածված ձևերը (այդ թվում՝ յուրացումները, ատկատները, քաղաքական կոռուպցիան) ներկայումս կրճատվել են, բացառությամբ նեպոտիզմի, որը մասնաբաժինն ընդհանուր կոռուպցիայի ներքո աճել է՝ 2019 թվականին կազմելով 42%՝ 2010 թվականի 19․8%-ի համեմատ։

Համաձայն Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլի (ԹԻ) Կոռուպցիայի գլոբալ բարոմետրի 2016 թվականի ուսումնասիրության, որը գնահատում է կոռուպցիայի նկատմամբ լայն հասարակության փորձն ու վերաբերմունքը աշխարհի երկրներում, Հայաստանում հարցման մասնակիցների միայն 14%-ն է գնահատել Հայաստանի կառավարության հակակոռուպցիոն ջանքերը որպես բավականին լավ կամ շատ լավ, մինչդեռ 65%-ը գնահատել է դրանք որպես շատ վատ կամ բավականին վատ։ Վերոնշյալ 2019 թվականի հետազոտության համանման հարցին ի պատասխան հարցվածների ճնշող մեծամասնությունը (81.6%) կառավարության հակակոռուպցիոն գործողությունները գնահատել է որպես արդյունավետ։

Հաշվի առնելով նման զարգացումները, 2018-2019 թվականներին, երկար տարիների լճացման դրսևորումներից հետո, ԹԻ-ի Կոռուպցիայի գնահատման ինդեքսը (ԿԳԻ) Հայաստանում արձանագրել է էական աճ՝ յուրաքանչյուր տարի 7 կետով՝ հավասարվելով 49 միավորի և բարձրացնելով երկրի դիրքը 107-ից 60-ի՝ շուրջ 180 երկրների շարքում։

Այդուհանդերձ, Հայաստանի քաղաքացիների մոտ 90%-ը կարծում է, որ կոռուպցիան «շատ լուրջ կամ լուրջ խնդիր է», մինչդեռ ճնշող մեծամասնությունը կարծում է, որ կոռուպցիան «չարիք է, որը պետք է վերացնել կամ չեզոքացնել»։

2018 թվականի թավշյա հեղափոխությունից հետո նոր կառավարությունը իշխանության եկավ՝ հակակոռուպցիոն հզոր օրակարգով։ Թեև դրա իրականացումը միշտ չէ, որ եղել է սահուն, ժամանակին և արդյունավետ, սակայն կոռուպցիան արմատախիլ անելու ուղղությամբ արվում են որոշ նշանակալի քայլեր։

2019 թվականի հունիսին ՀՀ վարչապետի որոշմամբ ստեղծվել է Հակակոռուպցիոն քաղաքականության խորհուրդը (հայտնի է նաև որպես Հակակոռուպցիոն խորհուրդ) (վերակազմակերպվել է նախկին ձևաչափի հիման վրա)։ Խորհրդի նպատակն է կոռուպցիայի դեմ պայքարի, կոռուպցիայի վերացման առաջնահերթությունների և առաջարկվող լուծումների քննարկումը, ինչպես նաև կոռուպցիայի կանխարգելմանն ուղղված քաղաքականության, ծրագրերի և իրավական ակտերի նախագծերի վերաբերյալ կարծիքների ձևակերպումը։ Խորհուրդը, որը նախագահում է վարչապետը, ներառում է համապատասխան պետական կառույցների ղեկավարներ, ինչպես նաև ՔՀԿ-ների 5 ներկայացուցիչներ։

2019 թվականի հոկտեմբերին մշակվել և ընդունվել է Հակակոռուպցիոն ռազմավարությունը և դրա իրականացման ծրագիրը 2019-2022 թվականների համար։ Ռազմավարության մշակումը բավականին ներառական էր, քանի որ Հայաստանի Հանրապետության արդարադատության նախարարությունը ակտիվ քայլեր ձեռնարկեց քաղաքացիական հասարակության կազմակերպություններին ներգրավելու փաստաթղթի քննարկմանը և ընդունմանը։ Ի թիվս այլ գործողությունների, Ռազմավարությունը կենտրոնանում է հակակոռուպցիոն ինստիտուտների համակարգի կառուցման վրա, ինչպիսիք են Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը (կոռուպցիայի կանխարգելման և իրազեկության բարձրացման համար), Հակակոռուպցիոն կոմիտեն (կոռուպցիոն դեպքերը հետաքննող), ՀՀ դատախազության կոռուպցիոն հանցագործությունների գծով վարչությունը (հետաքննությունը վերահսկելու և պետության անունից մեղադրանքներ ներկայացնելու համար) և Հակակոռուպցիոն դատարանը (կոռուպցիոն գործերով վճիռներ կայացնելու համար) ։ Այս կառույցներից առաջին երեքը ստեղծվել են 2019-2021 թվականների ընթացքում, մինչդեռ Հակակոռուպցիոն դատարանի իրավական հիմքի ձևավորումը դեռ ընթացքի մեջ է։ Նաև երկիրը սահմանել է գողացված ակտիվների վերականգնման իրավական և ինստիտուցիոնալ դաշտը։

ԿԱՇԱՌԱԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

Կաշառքն անձնական օգուտի (օրինակ՝ նվեր, փոխառություն, պարգև, բարեհաճություն և այլն) խոստում, առաջարկ, ընդունում կամ խնդրանք է էթիկապես ոչ ճիշտ կամ անօրինական գործողության դիմաց: Կաշառքի հետևանքով ընդունվում են հանրային շահերից չբխող որոշումներ, որոնք նվազեցնում են հանրային վստահությունը հաստատությունների նկատմամբ և հանգեցնում անորակ հանրային ծառայությունների:

Միջազգային ստանդարտներ

Հետևյալ միջազգային կոնվենցիաները և ստանդարտներն առնչվում են կաշառքին․


Ներքին համատեքստ

Կոռուպցիայի վերաբերյալ վերոնշյալ հասարակական կարծիքի հետազոտման արդյունքները ցույց են տալիս, որ 2018 թվականի ապրիլ-մայիսից փոխվել են ինչպես կաշառքի չափի, այնպես էլ կաշառքի դեպքերի հաճախականության մասին պատկերացումները։ Այսպիսով, հարցվածների 82․4%-ը կարծում է, որ կաշառքի չափը զգալիորեն կամ որոշ չափով նվազել է։ Հարցվածների մոտ 91%-ը կարծում է, որ կաշառակերության հաճախականությունը նվազել է։ Կոռուպցիայի վերաբերյալ 2010 թվականի հետազոտության արդյունքների համեմատությունը ցույց է տալիս, որ կաշառքից խուսափողների մասնաբաժինը 2010 թվականի 23%-ից 2019 թվականին աճել է 37․6%-ի։

Կաշառակերության հետ կապված դեպքերի հետաքննության և հետապնդման պրակտիկան վերջին տարիներին, կարծես, զգալիորեն բարելավվել է։

Կաշառքի ստացում/պահանջում. ՀՀ գլխավոր դատախազության կողմից ամեն տարի հրապարակվող կոռուպցիոն հանցագործությունների քննության արդյունքների պաշտոնական վիճակագրությունը ցույց է տալիս, որ 2017 թվականին իրավապահ մարմինների կողմից քննվել է կաշառք ստանալու/պահանջելու 104 դեպք, որոնցից 73-ով մեղադրանք է առաջադրվել ֆիզիկական անձանց։ Կաշառք ստանալու/պահանջելու քննված դեպքերը 2018 թվականին ավելացել են՝ ընդհանուր 193 դեպքով, որոնցից 87-ի նկատմամբ հարուցվել է քրեական գործ։ 2019 թվականին քննվել է կաշառք ստանալու/պահանջելու 256 դեպք, որից մեղադրանք է առաջադրվել 136 ֆիզիկական անձի։ 2020 թվականին քննվել է 224 գործ, մինչդեռ մեղադրանք է առաջադրվել միայն 132 անձի։

Կաշառք առաջարկելը/տալը. Ինչ վերաբերում է կաշառք առաջարկելուն/տալուն, ապա 2017 թվականին քննվել է 41 դեպք և մեղադրանք է առաջադրվել 103 ֆիզիկական անձի՝ 2018 թվականին քննված 65 դեպքի և մեղադրանք առաջադրված 137 անձի դիմաց։ 2019 թվականին քննվել է կաշառք ստանալու/պահանջելու 42 դեպք, որից 22-ի նկատմամբ հարուցվել է քրեական գործ։ 2020 թվականին քննվել է 39 գործ, որից միայն 13-ով է քրեական գործ հարուցվել։ Ակնհայտ է, որ վերջին տարիներին կաշառակերության դեպքերը նվազել են, իսկ քրեական հետապնդման տեմպերն աճել են։

Միջնորդություն. Կաշառքի միջնորդության մասով 2017 և 2018 թվականներին քննվել է յոթ քրեական գործ, քրեական պատասխանատվության է ենթարկվել 17 անձ։ 2019-2020 թվականներին քննվել է ընդամենը յոթ գործ, քրեական պատասխանատվության է ենթարկվել 46 անձ։


Օրենսդրություն

Հայաստանի Քրեական օրենսգիրքը կաշառքի համար մի շարք պատիժներ է սահմանում.

ՀՀ քրեական օրենսգրքի 311-րդ հոդվածը պատասխանատվություն է սահմանում պասիվ կաշառքի համար, այն է՝ պաշտոնատար անձի կողմից անձամբ կամ միջնորդի միջոցով դրամի, գույքի, գույքի նկատմամբ իրավունքի, արժեթղթերի կամ գույքային այլ օգուտի ձևով կաշառք ստանալը, կաշառք տվողի կամ նրա ներկայացրած անձի օգտին պաշտոնատար անձի կողմից իր լիազորությունների շրջանակում որևէ գործողություն կատարելու կամ չկատարելու կամ իր պաշտոնեական դիրքն օգտագործելով այդպիսի գործողություն կատարելուն կամ չկատարելուն նպաստելու կամ ծառայության գծով հովանավորչության կամ թողտվության համար՝ պատժվում է տուգանքով՝ նվազագույն աշխատավարձի երեքհարյուրապատիկից հինգհարյուրապատիկի չափով, կամ ազատազրկմամբ՝ առավելագույնը հինգ տարի ժամկետով՝ որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից զրկելով՝ առավելագույնը երեք տարի ժամկետով, գույքի բռնագրավմամբ կամ առանց դրա (կախված ծանրացուցիչ հանգամանքներից)։

Ակտիվ կաշառակերությունը պատժվում է ՀՀ քրեական օրենսգրքի 312 հոդվածի համաձայն, որով սահմանվում է, որ անձը քրեական պատասխանատվության է ենթարկվում պաշտոնատար անձին անձամբ կամ միջնորդի միջոցով գումար, գույք, գույքային իրավունքներ, արժեթղթեր կամ որևէ այլ առավելություն, խոստանալու, առաջարկելու կամ տրամադրելու համար՝ իր կամ իր ներկայացրած անձանց oգտին իր լիազորությունների սահմաններում որևէ արարք կատարելու կամ չկատարելու համար՝ պատժվում է տուգանքով` նվազագույն աշխատավարձի հարյուրապատիկից չորսհարյուրապատիկի չափով, կամ կալանքով` մեկից երեք ամիս ժամկետով, կամ ազատազրկմամբ` առավելագույնը յոթ տարի ժամկետով։ Օրենքում նշվում է նաև, որ ապօրինի վարձատրություն տվող անձն ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից, եթե տեղի է ունեցել ապօրինի վարձատրություն տալու շորթում, կամ եթե այդ անձը ապօրինի վարձատրություն տալու մասին կամավոր հայտնել է իրավապահ մարմիններին։

Քրեական օրենսգրքի 313-րդ հոդվածը պատասխանատվություն է սահմանում նաև կաշառքի միջնորդության համար՝ կաշառք տվողի և կաշառք ստացողի միջև կաշառքի շուրջ համաձայնության գալուն կամ արդեն կայացած համաձայնության իրականացմանը նպաստելը, որը պատժվում է տուգանքով՝ նվազագույն աշխատավարձի հարյուրապատիկից չորսհարյուրապատիկի չափով, կամ կալանքով՝ մեկից երեք ամիս ժամկետով, կամ ազատազրկմամբ՝ առավելագույնը հինգ տարի ժամկետով։


Նախադեպային իրավունք

2019 թվականին ՀՀ Կոտայքի մարզի ընդհանուր իրավասության դատարանի դատավորը մեղադրվել էր կաշառակերության մեջ։ Նրան մեղադրանք էր առաջադրվել միջնորդությամբ խոշոր չափերով կաշառք պահանջելու և ստանալու մեջ։ Կաշառքի գումարը կազմել է 1 224 400 ՀՀ դրամ (2500 ԱՄՆ դոլար), իսկ բացահայտման վտանգը նվազեցնելու համար դատավորն օգնության է դիմել իր մտերիմ ընկերոջը՝ ՀՀ փաստաբանների պալատի անդամին, ով խոստացել է նախապես օգնել նրան։ Դատավորը կալանավորվել է և դատապարտվել 7 (յոթ) տարվա ազատազրկման՝ գույքի բռնագրավմամբ։

2021 թվականի օգոստոսի 9-ին ՀՀ Ազգային անվտանգության ծառայությունը հայտարարություն է տարածել, ըստ որի՝ բացահայտվել են Արտաշավան համայնքի նախկին ղեկավարի կողմից կաշառակերության և այլ պաշտոնեական հանցագործությունների դեպքերը։ 2017 թվականի մարտ-հուլիս ամիսներին միակողմանի որոշումներ կայացնելով Արտաշավան համայնքի ղեկավարը կեղծ փաստաթղթերով ձկան աճուրդներ է կազմակերպել, ինչի արդյունքում Արտաշավան համայնքին պատկանող 67 հեկտար հողատարածք օտարվել է մի ընկերության, որի դիմաց ստացել է մոտ 67 000 000 (վաթսունյոթ միլիոն) ՀՀ դրամ կաշառք։

ՇԱՀԵՐԻ ԲԱԽՈՒՄ

Շահերի բախում առաջանում է, երբ անձը կարող է անձնական շահ հետապնդել պաշտոնական դիրք զբաղեցնելու ժամանակ ձեռնարկվող գործողություններից կամ ընդունվող որոշումներից: Շահերի բախումը՝ լինի այն իրական, ենթադրյալ թե պոտենցիալ, հանգեցնում է որոշումների, որոնք անարդար են և միտված են սեփական շահը առաջ տանելուն կամ ընկալվում են որպես այդպիսին: Նման իրավիճակը նվազեցնում է հանրային վստահությունը հաստատությունների նկատմամբ և հանգեցնում հասարակության համար վատագույն արդյունքների:

Միջազգային ստանդարտներ

 

Շահերի բախմանն են վերաբերում նաև հետևյալ միջազգային ստանդարտները և ուղենշային փաստաթղթերը․


Ներքին համատեքստ

Հայաստանում շահերի բախումը լուրջ երևույթ է՝ հաշվի առնելով երկրի փոքրաթիվ բնակչությունը և ընտանեկան կապերը, ինչպես նաև խնդրի մասին վատ տեղեկացվածությունը և ընկալումը, թերի կատրգավորումը և կառավարման գործելակերպը։

Շահերի բախումը կարգավորումը վերաբերում է պետական հատվածին՝ պետական պաշտոններ զբաղեցնող անձանց և հանրային ծառայողներին։ Թեև նախկինում խնդիրն ինչ-որ չափով կարգավորվում էր «Հանրային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքով և 2011 թվականից գտնվում էր Բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց էթիկայի հանձնաժողովի հսկողության տակ, սակայն 2014 թվականին պետական ​​պաշտոնյաների շրջանում անցկացված հարցումը ցույց տվեց, որ խնդիրը լավ չի ընկալվում։ Հարցվածների միայն 56%-ն է ճիշտ հասկացել շահերի բախման սահմանումը,ընդ որում նրանց 61%-ը կարծում էր, որ քաղաքացիական ծառայողները, անկախ շահերի բախման իրավիճակից, իրավասու են որոշումներ կայացնել։

2017 թվականին ընդունված «Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի մասին» օրենքի համաձայն՝ 2019 թվականի նոյեմբերին Բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց էթիկայի հանձնաժողովը փոխարինվել է Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովով (այսուհետ՝ ԿԿՀ), որն ունի շահերի բախման հարցերի կարգավորման առնչությամբ ավելի լայն իրավասության շրջանակ և օգտվում է ավելի ուժեղացված մեխանիզմներից, ներառյալ պետական պաշտոնյաների՝ անհամատեղելիության պահանջներին և սահմանափակումներին համապատասխանության վերահսկումը, միասնական գործելակերպի ապահովումը, գույքի և եկամուտների հայտարարագրերի ուսումնասիրության միջոցով շահերի բախման բացահայտումը, կրթության և իրազեկման բարձրացումը և այլն։

ԿԿՀ․ շահերի բախման հարցում ԿԿՀ-ի հիմնական գործառույթը պետական ​​պաշտոն զբաղեցնող անձանց կողմից շահերի բախման և էթիկայի կանոնների խախտումների հայտնաբերումն է (բացառությամբ պատգամավորների, դատավորների և Բարձրագույն դատական խորհրդի անդամների, դատախազների, քննիչների), համայնքների ղեկավարների, նրանց տեղակալների, Երևան համայնքի վարչական շրջանների ղեկավարների, նրանց տեղակալների) ։ ԿԿՀ-ն չի զբաղվում շահերի բախման իրավիճակային դեպքերով։ Դրանցով զբաղվում են համապատասխան կառույցների վերահսկողները։

ԿԿՀ-ի՝ շահերի բախման վերահսկման հիմնական մեխանիզմը հայտարարագրերի և պետական պաշտոնյաների գույքի, եկամուտների, ծախսերի և շահերի հետ կապված տվյալների հավաքագրումն է, ստուգումն ու վերլուծությունը։ Համապատասխան հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց և հանրային ծառայողների կողմից էլեկտրոնային եղանակով ներկայացված հայտարարագրերը հրապարակվում են ԿԿՀ-ի կայքում՝ www.cpcarmenia.am, բացառությամբ անձնական տվյալների։ Հայտարարագրերի ներկայիս համակարգը առավել արդյունավետության ապահովման նպատակով արդիականացվում է՝ մի քանի պետական տվյալների բազաների (ոստիկանություն, անշարժ գույք, ընկերություններ, հարկային) հետ փոխգործունակություն ապահովելու համար։

Հանրային ծառայողների էթիկայի հանձնաժողովները՝ անհամատեղելիության պահանջների և այլ սահմանափակումների, վարքագծի կանոնների խախտման և իրավիճակային շահերի բախման դեպքերի վերաբերյալ դիմումների հետամուտ լինելը և համապատասխան կառույցներին կամ պաշտոնատար անձանց համար առաջարկներ մշակելը՝ խնդրո առարկա շահերի բախման իրավիճակը կանխելու կամ վերացնելու համար։

Հիմնարներում բարեվարքության հարցերով կազմակերիչները` խորհրդակցում են իրենց հիմնարկների հանրային ծառայողների հետ անհամատեղելիության պահանջների և այլ սահմանափակումների, վարքագծի կանոնների վերաբերյալ, առաջարկում են միջոցներ շահերի բախման հետ կապված խնդիրները լուծելու համար, կառավարում անհամատեղելիության պահանջների և այլ սահմանափակումների, վարքագծի կանոնների խախտման և շահերի բախման դեպքերի վիճակագրությունը։

Ներկայում բարեվարքության հարցերով կազմակերպիչների մեխանիզմը դեռ չի գործում` համապատասխան ենթաօրենսդրական ակտերի և կանոնակարգերի բացակայության պատճառով։


Օրենսդրություն

Համաձայն «Հանրային ծառայության մասին» օրենքի 33-րդ հոդվածում հանրային ծառայողների (բացառությամբ դատավորների, տեղակալների, դատախազների, քննիչների, համայնքի ավագանու անդամների) շահերի բախման սահմանման` շահերի բախումն իրավիճակ է, երբ պաշտոն զբաղեցնող անձն իր լիազորություններն իրականացնելիս կատարում է գործողություն կամ ընդունում որոշում, որը ողջամտորեն կարող է մեկնաբանվել որպես իր կամ իր հետ փոխկապակցված անձի անձնական շահերով առաջնորդվող։

Օրենքը սահմանում է անհամատեղելիության պահանջների և այլ սահմանափակումների մի շարք հանրային պաշտոններ զբաղեցնող անձանց և հանրային ծառայողների համար։

Անհամատեղելիության պահանջներՀանրային պաշտոն զբաղեցնող անձինք և հանրային ծառայողները չեն կարող զբաղեցնել իրենց կարգավիճակով չպայմանավորված պաշտոն պետական կամ տեղական ինքնակառավարման այլ մարմիններում, որևէ պաշտոն` առևտրային կազմակերպություններում, զբաղվել ձեռնարկատիրական գործունեությամբ, կատարել վճարովի այլ աշխատանք, բացի գիտական, կրթական և ստեղծագործական աշխատանքից։ Արգելվում է նաև նվեր ընդունել կամ համաձայնել ավելի ուշ ընդունել այն։

Հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց և հանրային ծառայողներին վերաբերող այլ սահմանափակումները ներառում են հետևյալի արգելքը.

  • լինել երրորդ անձանց ներկայացուցիչն այն մարմնի հետ կապված հարաբերություններում, որտեղ ինքը ծառայության մեջ է․
  • որպես պետության ներկայացուցիչ՝ գույքային գործարքներ կնքել իր հետ մերձավոր ազգակցությամբ կամ խնամիությամբ կապված անձանց հետ․
  • իր պաշտոնեական (ծառայողական) դիրքն օգտագործել կուսակցությունների, հասարակական, այդ թվում՝ կրոնական միավորումների համար փաստացի առավելություններ ապահովելու համար.
  • հոնորար ստանալ պաշտոնեական պարտականությունների կատարումից բխող հրապարակումների կամ ելույթների համար.
  • ոչ ծառայողական նպատակներով օգտագործել նյութատեխնիկական, ֆինանսական և տեղեկատվական միջոցները, պետական և (կամ) համայնքային այլ գույքը և ծառայողական տեղեկատվությունը.
  • համատեղ աշխատել իր հետ մերձավոր ազգակցությամբ կամ խնամիությամբ կապված անձանց հետ․
  • պաշտոնից ազատվելուց հետո՝ մեկ տարվա ընթացքում, ընդունվել աշխատանքի այն գործատուի մոտ կամ դառնալ այն կազմակերպության աշխատողը, որի նկատմամբ նա անմիջական հսկողություն է իրականացրել։

«Հանրային ծառայության մասին» օրենքում նշվում է, որ շահերի բախման դեպքում պետական պաշտոն զբաղեցնող անձը պարտավոր իր վերադաս անձին կամ անմիջական ղեկավարին (եթե վերադաս կամ անմիջական ղեկավար ունի) ներկայացնել գրավոր հայտարարություն շահերի բախմանը վերաբերող հանգամանքների մասին, որը ենթակա է քննարկման անհապաղ։ Նախքան վերադասի կամ անմիջական ղեկավարի գրավոր համաձայնությունն ստանալը անձը պետք է ձեռնպահ մնա հարցի վերաբերյալ գործողություն կատարելուց կամ որոշում կայացնելուց։ Վերադաս կամ անմիջական ղեկավար չունեցող պաշտոն զբաղեցնող անձը կարող է այդ մասին գրավոր հայտարարություն ներկայացնել Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողով, որն առաջարկում է ձեռնարկել իրավիճակի լուծմանն ուղղված քայլեր, այդ թվում՝ հանդես գալ կոնկրետ իրավիճակում շահերի առկայության մասին հայտարարությամբ։

Հանրային ծառայողների շահերի բախման գործերին պետք է հետամուտ լինեն վերահսկողները, որոնք խորհրդակցելով համապատասխան հիմնարկների բարեվարքության հարցերով կազմակերիչների հետ լուծումներ պետք է տան շահերի բախման իրավիճակին։ Շահերի բախման հայտարարման պատասխանատվությունը կրում են համապատասխան հանրային ծառայողները։ Չհայտարարվելու դեպքերը կարող են հաղորդվել ազդարարման մեխանիզմների միջոցով և դրանց տրվի համապատասխան արձագանք։

Հանրային պաշտոն զբաղեցնող անձանց կամ հանրային ծառայողների կողմից որոշումների կայացման կամ գործողությունների իրականացման ընթացքում շահերի բախման վերահսկողությունն ու վարույթը որոշ չափով ապակենտրոնացված է։ Քանի որ «Հանրային ծառայության մասին» օրենքը չի կարգավորում պատգամավորների, դատավորների, դատախազների, քննիչների և համայնքի ավագանու անդամների շահերի բախումը, այդ հարցերը թողնված են համապատասխան օրենքների կարգավորմանը, մասնավորապես՝ «ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորների գործունեության երաշխիքների մասին» օրենքի, «Հայաստանի Հանրապետության դատական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքի, «Դատախազության մասին» օրենքի, «Հատուկ քննչական ծառայության մասին» օրենքի, « Հայաստանի Հանրապետության քննչական կոմիտեի մասին» օրենքի և «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքի։ Վերոնշյալ օրենքներից և ոչ մեկը, սակայն, չի պարունակում շահերի բախման սահմանումներ։

Պատգամավորներ. «ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորների գործունեության երաշխիքների մասին» օրենքի 4-րդ հոդվածը սահմանում է պատգամավորների շահերի բախումը հետևյալ կերպ. «․․․ օրենսդրական նախաձեռնությամբ հանդես գալը, Ազգային ժողովի որոշման, հայտարարության կամ ուղերձի նախագիծ ներկայացնելը, Ազգային ժողովում շրջանառության մեջ դրված հարցի վերաբերյալ առաջարկ ներկայացնելը, ինչպես նաև Ազգային ժողովի կամ նրա հանձնաժողովի նիստում ելույթ ունենալը, հարցեր տալը կամ քվեարկությանը մասնակցելը, որը թեև ինքնին օրինական է, սակայն պատգամավորը տեղյակ է կամ պարտավոր էր տեղյակ լինել, որ այն հանգեցնում կամ նպաստում է կամ ողջամտորեն կարող է հանգեցնել կամ նպաստել նաև`

  1. իր կամ իր հետ փոխկապակցված անձի գույքային կամ իրավական դրության բարելավմանը.
  2. իր կամ իր հետ փոխկապակցված անձի անդամակցած ոչ առևտրային կազմակերպության գույքային կամ իրավական դրության բարելավմանը.
  3. իր կամ իր հետ փոխկապակցված անձի մասնակցությամբ առևտրային կազմակերպության գույքային կամ իրավական դրության բարելավմանը.
  4. իր հետ փոխկապակցված անձին պաշտոնում նշանակմանը.
  5. պաշտոնում իր ընտրությանը կամ նշանակմանը, բացառությամբ սույն օրենքի 2-րդ հոդվածի 5-րդ մասում նշված պաշտոնների, ինչպես նաև որպես Ազգային ժողովի կողմից ընտրվող պաշտոնում թեկնածու՝ իր ելույթի։

Շահերի բախում առաջանալու դեպքում պատգամավորը պարտավոր է հանդես գալ շահերի բախման վերաբերյալ հայտարարությամբ, իսկ օրենսդրական նախաձեռնությամբ հանդես գալիս ներկայացնել շահերի բախման վերաբերյալ իր գրավոր հայտարարությունը` նկարագրելով շահերի բնույթը։

Դատավորներ (այդ թվում՝ Բարձրագույն դատական խորհրդի անդամներ). «Հայաստանի Հանրապետության դատական օրենսգիրք» սահմանադրական օրենքը կարգավորում է դատավորների, ինչպես նաև Բարձրագույն դատական խորհրդի անդամների շահերի բախումը։ Օրենքի 70-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 7-րդ կետի (Դատավորի վարքագծի կանոններն ի պաշտոնե գործելիս) սահմանում է այս խմբի պաշտոնատար անձանց վարքագծի կանոնները, որոնց համաձայն դատավորը չպետք է թույլ տա շահերի բախումը, բացառի ընտանեկան, հասարակական կամ այլ բնույթի հարաբերությունների՝ իր ի պաշտոնե լիազորությունների իրականացման վրա որևէ ազդեցություն. Հետևաբար, դատավորների շահերի բախումը ձևակերպվում է որպես վարքագծի կանոններ, և դրանց չկատարումը առաջացնում է պատասխանատվություն։

Դատախազներ․ Դատախազների շահերի բախումը կարգավորվում է «Դատախազության մասին» օրենքի վարքագծի կանոնների գլխով։ Օրենքի 72-րդ հոդվածի (Դատախազների վարքագծի ընդհանուր օրենսգիրք) 1-ին մասի 6-րդ կետի համաձայն՝ դատախազը պարտավոր է լինել ինքնուրույն և անաչառ, անկախ լինել օրենսդիր և գործադիր իշխանությունների և այլ պետական մարմինների և տեղական ինքնակառավարման մարմինների, հասարակական և քաղաքական կազմակերպությունների, լրատվության միջոցների, մասնավոր շահերի, հասարակական կարծիքի և այլ կողմնակի ազդեցություններից, ճնշումներից, սպառնալիքներից և այլ միջամտությունից, ազատ լինել քննադատվելու մտավախությունից։

Քննիչներ. «Հայաստանի Հանրապետության քննչական կոմիտեի մասին» օրենքը շահերի բախման վերաբերյալ դրույթներ չի պարունակում։ Օրենքի 10-րդ հոդվածի 1-ին մասը սահմանում է, որ քննչական կոմիտեի ծառայողի նկատմամբ կիրառվում են «Հանրային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքով նախատեսված սահմանափակումները, որը փաստացի անտեսում է քննիչների շահերի բախման կարգավորումը։ «Հատուկ քննչական ծառայության մասին» օրենքում շահերի բախման վերաբերյալ կարգավորում չկա։

Համայնքի ավագանու անդամներ․ «Տեղական ինքնակառավարման մասին» օրենքի 21-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 6-րդ կետը սահմանում է, որ համայնքի ավագանու անդամը չի կարող մասնակցել որոշման քվեարկությանը, որը վերաբերում է իր կամ իր հետ ազգակցական կամ խնամիական հարաբերությունների մեջ գտնվող անձանց շահերին (ծնող, ամուսին, երեխա, եղբայր, քույր)։

Ամփոփելով պետք է նշել որ, չնայած մշակված կարգավորումների լայն ծավալին, Հայաստանի օրենսդրությունը դեռևս ունի մի շարք թերություններ, քանի որ չի ապահովում շահերի բախման ամբողջական սահմանումը և չի ապահովում շահերի բախման բացահայտման և կառավարման և պատասխանատվության միջոցների կիրառման արդյունավետ մեխանիզմներ բոլոր հանրային պաշտոններ զբաղեցնող անձանց և հանրային ծառայողների համար։


Նախադեպային իրավունք

Եղել են մի քանի դեպքեր, երբ ՀՀԿ-ին դիմել են հանրային ծառայողների գործողությունները քննելու հայցով, սակայն ՀՀԿ-ն սովորաբար եզրակացրել է, որ որևէ խախտում տեղի չի ունեցել։

2019 թ.-ի դեկտեմբերի 5-ին մի շարք ինտերնետային լրատվամիջոցներ հրապարակեցին հոդվածներ, որոնք մտահոգություն էին հայտնում Երևանի քաղաքապետ Հայկ Մարությանի կողմից անհամատեղելիության պահանջների խախտման վերաբերյալ՝ նշելով, որ պաշտոնը ստանձնելուց հետո նա պահպանել է իր բաժնետոմսերը մի քանի առևտրային կազմակերպություններում։ 2019 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Հանձնաժողովը որոշում կայացրեց վարույթ հարուցել Երևանի քաղաքապետի կողմից անհամատեղելիության պահանջների խախտման հիման վրա։ Հանձնաժողովը եզրակացրեց, որ իր քննության արդյունքում հավաքված ապացույցները, ներառյալ քաղաքապետի բացատրությունը, հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ անհամատեղելիության պահանջների խախտում առկա չէ։ Չնայած օրենքի ֆորմալ մեկնաբանությունից բխում է, որ բաժնետոմսերը հավատարմագրային կառավարման չփոխանցելը անհամատեղելիության պահանջի խախտում է, հաշվի առնելով այն, որ այդ ընկերությունները իրականում չեն գործել, Հանձնաժողովը եզրակացրեց` բովանդակային տեսանկյունից անհամատեղելիության պահանջների խախտում առկա չէ։

2020 թվականի հուլիսի 30-ին ԿԿՀ-ն գործ է հարուցել ՀՀ առողջապահության նախարար Արսեն Թորոսյանի նկատմամբ շահերի երկրորդական բախման հիմքով։ Վարույթի հիմք է հանդիսացել data.hetq.am-ի գրառումը, որից ԿԿՀ -ն տեղեկացել է, որ ՀՀ առողջապահության նախարարությունը սպասարկման պայմանագրեր է կնքել «Միբս» ընկերության հետ, որի տնօրենը նախարարի կինն է։ Այս պայմանագրերով «Միբս» ընկերությունը պարտավորվում էր մատուցել հիվանդանոցային ծառայություններ, էլեկտրոնային առողջապահության ծախսերի փոխհատուցում, համակարգչային տոմոգրաֆիայի ծառայություն։ Առողջապահության նախարարությունը նախարարի տիկնոջ ընկերությունից կատարված գնումներից ոչ մեկի համար մրցույթ չի հայտարարել։ Պայմանագրերից հինգը ձեռք է բերվել մեկ անձի կողմից, մեկը՝ ոչ գնումների ընթացակարգ էր, իսկ մեկ ընթացակարգի վրա դրվել է «ԵՄ» նշումը, որը գնումների կայքի մեթոդաբանության մեջ բացատրված չէ։ 2020 թվականի նոյեմբերի 30-ին ՔՊԿ-ն եզրակացրել է, որ ՀՀ առողջապահության նախարարության և «Միբս» ՍՊԸ-ի միջև 2019-2020 թվականներին ՀՀ առողջապահության նախարարի հրամանների հիման վրա կնքված պայմանագրերը չեն հանգեցրել նրա անձնական շահին, հետևաբար չկա շահերի բախում։

Մեկ այլ դեպքում՝ 2020 թվականի հոկտեմբերի 26-ին ԿԿՀ-ն եզրակացություն է արձակել ԱԺ պատգամավոր Գագիկ Ծառուկյանի ձեռնարկատիրական գործունեությամբ ապօրինի ներգրավվման մասին։ Եզրահանգման մեջ ԿԿՀ-ն մասնավորապես նշել է. … «[վարույթի մասնակցի կողմից իրականացվել են փաստացի առևտրային ընկերությանն առնչվող այնպիսի գործողություններ, որոնց կատարման լիազորությունն արդեն իսկ պատվիրակված է եղել հավատարմագրային կառավարչին։] … [հետազոտված փաստերը ցույց են տալիս, որ փաստացի պաշտոնատար անձի կողմից են իրականացվել հավատարմագրային կառավարչի իրավասության ներքո գտնվող գործողությունները, մասնավորպես՝ 2020 թվականի հունիսի 23-ին, 2020 թվականի հուլիսի 2-ին առևտրային ընկերությունների ընդհանուր ժողովին որպես նախագահ մասնակցելով, ստորագրելով արձանագրությունը։]»։ ԿԿՀ-ն նաև գտել է, որ նման վարքագիծ դրսևորվել է նաև վերը նշված փաստերին նախորդող ժամանակահատվածում և եզրակացրել, որ բացի «Հանրային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքի ձևական խախտումից, Գագիկ Ծառուկյանը խախտել է նաև անհամատեղելիության պահանջների բովանդակությունը։

ԽԱՐԴԱԽՈՒԹՅՈՒՆ

Խարդախությունը կեղծիքի օգտագործումն է անարդար կամ անօրինական օգուտ ստանալու համար: Այն հանգեցնում է կառավարության նկատմամբ հանրային վստահության կորստի և նվազեցնում կառավարության գործելու կարողությունը: Խարդախության հետևանքով հաճախ անհետանում են պետական միջոցները, ինչը բացասաբար է անդրադառնում հասարակությանը տրամադրվող ծառայությունների որակի և կառավարության՝ հանրության շահերից հանդես գալու կարողության վրա։

Միջազգային ստանդարտներ

Որպես կոռուպցիայի տեսակ՝ խարդախությունը ներառված է հետևյալ միջազգային ստանդարտներում և ուղենշային փաստաթղթերում․


Ներքին համատեքստ

ՀՀ գլխավոր դատախազության հրապարակած կոռուպցիոն հանցագործությունների քննության արդյունքների պաշտոնական վիճակագրության համաձայն՝ 2017 թվականին արձանագրվել է պաշտոնեական դիրքն օգտագործող անձանց կողմից խարդախության 21 դեպք, որոնցից 18-ով ֆիզիկական անձանց մեղադրանք է առաջադրվել։

2018 թվականին գրանցված խարդախության դեպքերն աճել են գրեթե տասն անգամ՝ կազմելով 206 դեպք։ Չնայած 2018 թվականին գրանցված դեպքերի աճին, մեղադրանք է առաջադրվել միայն 63-ով։

2019 թվականին ՀՀ գլխավոր դատախազության կողմից արձանագրվել է պաշտոնեական դիրքն օգտագործող անձանց կողմից խարդախության 236 դեպք, որից միայն 86-ն է ենթարկվել քրեական հետապնդման։

2020 թվականին արձանագրվել է պաշտոնեական դիրքն օգտագործող անձանց կողմից կատարված խարդախության 179 դեպք, որից միայն 38-ն է ենթարկվել քրեական հետապնդման։

Ակնհայտ է, որ հանցագործության այս տեսակը վերջին տարիներին աճել է, մինչդեռ դրա հետապնդման տեմպերը զգալիորեն նվազել են։ 2019-2022 թվականների հակակոռուպցիոն ռազմավարությունը և դրա գործողությունների ծրագիրը չեն ներառում խարդախության դեմ պայքարի հետ կապված որևէ գործունեություն։


Օրենսդրություն

Հայաստանի Հանրապետության քրեական օրենսգիրքը խարդախության հետ կապված դրույթներ և պատժամիջոցներ է սահմանում 21-րդ գլխի 178-րդ հոդվածով, որտեղ ասվում է. «1. խաբեության կամ վստահությունը չարաշահելու եղանակով ուրիշի գույքի զգալի չափերով հափշտակությունը կամ ուրիշի գույքի նկատմամբ իրավունք ձեռք բերելը` պատժվում է տուգանքով` նվազագույն աշխատավարձի երկուհարյուրապատիկից հինգհարյուրապատիկի չափով, կամ կալանքով` առավելագույնը երկու ամիս ժամկետով, կամ ազատազրկմամբ` առավելագույնը երկու տարի ժամկետով։»։ Վերոնշյալ հոդվածի 2-րդ մասով քրեական պատասխանատվություն է սահմանվում անձի կողմից պաշտոնեական դիրքն օգտագործելով նմանատիպ արարքներ կատարելու համար։ Պաշտոնեական դիրքն օգտագործելով խարդախություն կատարելը պատժվում է տուգանքով` նվազագույն աշխատավարձի հինգհարյուրապատիկից հազարապատիկի չափով, կամ ազատազրկմամբ` երկուսից հինգ տարի ժամկետով։ Նույն հոդվածի 3-րդ մասում ասվում է, որ խարդախությունը, որը կատարվել է խոշոր չափերով կամ կազմակերպված խմբի կողմից պատժվում է ազատազրկմամբ` չորսից ութ տարի ժամկետով` գույքի բռնագրավմամբ կամ առանց դրա։

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 190-րդ հոդվածը սահմանում է, որ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 178-րդ հոդվածով նախատեսված հանցագործությունների վերաբերյալ գործերի նախաքննությունն իրականացնում են ոստիկանության քննիչները։


Նախադեպային իրավունք

2019 թվականի մայիսի 7-ին ՀՀ Արարատի մարզի դատախազության դատախազ Հ․ Հովհաննիսյանը քրեական գործ է հարուցել 2010 թվականից Արարատի մարզի Ջրահովիտ համայնքի ղեկավարի պաշտոնը զբաղեցնող Համլետ Ղազարյանի նկատմամբ։ Երկար տարիներ լիազորված լինելով իրականացնել Ջրահովիտ համայնքի կազմակերպական-ղեկավարական, վարչական գործառույթները, տնօրինել գույքը և ֆինանսական միջոցները, Հ.Ղազարյանը, օգտագործելով պաշտոնական դիրքը, 2013 թվականի փետրվարից մինչև 2014 թվականի նոյեմբերն ընկած ժամանակահատվածում յուրացման և չարաշահման միջոցով Արարատի մարզի Ջրահովիտ համայնքի դրամական միջոցներից հափշտակել է 2.011.857 ՀՀ դրամ, ինչպես նաև կեղծ հրամաններ, աշխատանքային պայմանագրեր, աշխատաժամանակի հաշվարկման կեղծ տեղեկագրեր կազմելով և ստորագրելով, կեղծ պաշտոնական փաստաթուղթ կազմելով և պետական մարմնին ներկայացնելով, խաբեությամբ հափշտակել է զգալի չափով 396.000 ՀՀ դրամ։ Նա մեղավոր է ճանաչվել և դատապարտվել 4 տարի ժամկետով ազատազրկման։

ՇՈՐԹՈՒՄ

Շորթումը հարկադրանքի միջոցների կիրառումն է անհատից կամ հաստատությունից փող, ապրանքներ, ծառայություններ կամ որևէ այլ օգուտ ձեռք բերելու համար: Բացի տուժողին պատճառված վնասից՝ շորթումը նվազեցնում է հանրային վստահությունը կառավարության նկատմամբ և կարող է բացասաբար անդրադառնալ բիզնեսի զարգացման և տվյալ տարածքում կատարվող ներդրումների վրա:

Միջազգային ստանդարտներ

Որպես կոռուպցիայի տեսակ՝ շորթումը ներառված է հետևյալ միջազգային ստանդարտներում և ուղենշային փաստաթղթերում․


Ներքին համատեքստ

Կոռուպցիայի դեմ պայքարի և հանրային վստահության բարձրացման ուղղությամբ կառավարության ջանքերը որոշ չափով «արտացոլվում են» շորթման փաստով քրեական գործ հարուցելու դիմումների վիճակագրության մեջ։

Այսպես, ՀՀ ոստիկանության կողմից հրապարակված 2018 թվականին կատարված իրավախախտումների վերաբերյալ վիճակագրության ամփոփ տեղեկատվության համաձայն՝ 2018 թվականին իրավապահ մարմիններին շորթման փաստով քրեական գործ հարուցելու մասին հաղորդագրությունով դիմել է ընդամենը 67 քաղաքացի։ Այդ առնչությամբ հարուցվել է 55 քրեական գործ, իսկ 11 դեպքում իրավապահ մարմինները հրաժարվել են քրեական գործ հարուցել հանցակազմի բացակայության հիման վրա։

2019 թվականին շորթման փաստով քրեական գործ հարուցելու մասին հաղորդագրությունով իրավապահ մարմիններին է դիմել 92 քաղաքացի։ Հարուցվել է 78 քրեական գործ, իսկ 12 դեպքում իրավապահ մարմինները հրաժարվել են քրեական գործ հարուցել հանցակազմի բացակայության հիման վրա։

2020 թվականին շորթման փաստով քրեական գործեր հարուցելու դիմումների թիվը հասել է 173-ի։ Այդ առնչությամբ հարուցվել է 148 քրեական գործ, և միայն 18 դեպքով է իրավապահ մարմինները հանցակազմ չեն հայտնաբերել։


Օրենսդրություն

Հայաստանի քրեական օրենսգիրքը (հոդված 182) շորթումը սահմանում է որպես անձի կամ նրա մերձավորի մասին արատավորող կամ անձի կամ նրա մերձավորի իրավունքներին ու օրինական շահերին էական վնաս պատճառող տեղեկություններ հրապարակելու, ինչպես նաև անձի կամ նրա մերձավորի նկատմամբ բռնություն գործադրելու սպառնալիքով կամ անձի, նրա մերձավորի գույքը կամ այլ անձանց տնօրինության կամ պահպանության տակ գտնվող գույքը ոչնչացնելու (վնասելու) սպառնալիքով ուրիշի գույքը կամ գույքի նկատմամբ իրավունքը հանձնելու կամ գույքային բնույթի այլ գործողություններ կատարելու պահանջը։ Շորթումը պատժվում է տուգանքով՝ նվազագույն աշխատավարձի չորսհարյուրապատիկից ութհարյուրապատիկի չափով, կամ կալանքով՝ առավելագույնը երեք ամիս ժամկետով, կամ ազատազրկմամբ՝ առավելագույնը չորս տարի ժամկետով։ Ծանրացուցիչ հանգամանքների բացահայտման դեպքում շորթումը պատժվում է ազատազրկմամբ՝ առավելագույնը տասը տարի ժամկետով։

ՀՀ քրեական օրենսգրքի 311-րդ հոդվածի (Կաշառք ստանալը) 3-րդ մասով քրեական պատասխանատվություն է սահմանվում շորթմամբ կաշառք ստանալու համար, որը պատժվում է ազատազրկմամբ՝ չորսից տասը տարի ժամկետով՝ գույքի բռնագրավմամբ կամ առանց դրա։ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 200-րդ հոդվածի (Առևտրային կաշառքը) 4-րդ մասով քրեական պատասխանատվություն է սահմանվում շորթմամբ առևտրային կաշառք ստանալու համար, որը պատժվում է տուգանքով՝ նվազագույն աշխատավարձի երեքհարյուրապատիկից հինգհարյուրապատիկի չափով, կամ որոշակի պաշտոններ զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբ զբաղվելու իրավունքից զրկելով՝ առավելագույնը հինգ տարի ժամկետով, կամ ազատազրկմամբ՝ առավելագույնը հինգ տարի ժամկետով։

Բացի վերը նշված շորթման տեսակներից, ՀՀ քրեական օրենսգիրքը պատասխանատվություն է սահմանում շորթման այլ առանձնահատուկ տեսակների կատարման համար, ինչպիսիք են.

  • Հոդված 234. Ռադիոակտիվ նյութեր հափշտակելը կամ շորթելը․
  • Հոդված 238. Զենք, ռազմամթերք, պայթուցիկ նյութեր կամ պայթուցիկ սարքեր հափշտակելը կամ շորթելը․
  • Հոդված 269. Թմրամիջոցներ կամ հոգեմետ (հոգեներգործուն) նյութեր հափշտակելը կամ շորթելը
  • Հոդված 311.1, մաս 3. Հանրային ծառայողի կամ հանրային ​​պաշտոն զբաղեցնող անձի կողմից շորթմամբ ապօրինի վարձատրություն ստանալը․
  • Հոդված 311.2, մաս 3. Իրական կամ ենթադրյալ ազդեցությունը շահադիտական նպատակով շորթմամբ օգտագործելը։

Նախադեպային իրավունք

ՀՀ հատուկ քննչական ծառայությունում 2012 թվականի նոյեմբերի 9-ին հարուցվել է քրեական գործ՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 311-րդ հոդվածի 3-րդ մասի 2-րդ կետով (Կաշառակերություն կաշառքի շորթմամբ) նախատեսված հանցագործության հատկանիշներով։ Արմեն Մելքոնյանը, որը զբաղեցրել է ՀՀ ոստիկանության քննչական գլխավոր վարչության Արաբկիրի քննչական բաժնի ավագ քննիչի պաշտոնը, իր վարույթում գտնվող քրեական գործով կասկածյալ Հակոբ Աղաջանյանից դիտավորությամբ պահանջել է 200.000 ՀՀ դրամ կաշառք՝ Հ. Աղաջանյանի նկատմամբ թմրամիջոց օգտագործելու համար քրեական հետապնդում չկիրառելու համար, որն այդ պահին արդեն իսկ ապաքրեականացվել է։ Մեղադրյալ պաշտոնյան մեղավոր է ճանաչվել և դատապարտվել 4 տարի ժամկետով ազատազրկման՝ առանց գույքի բռնագրավման։

Մեկ այլ գործով՝ 2019 թվականին Արմավիրի մարզի Արշալույս համայնքի ղեկավար Զարզանդ Գրիգորյանին ՀՀ քննչական կոմիտեի կողմից մեղադրանք է առաջադրվել՝ շորթման (երկու դրվագով), առանձնապես խոշոր չափերով շորթման և ի պաշտոնե լիազորությունները չարաշահելու համար։ 2019 թվականի փետրվարին որոշում է կայացվել Արշալույս համայնքի ղեկավար Զ.Գրիգորյանի պաշտոնավարումը ժամանակավորապես դադարեցնելու մասին։ Դատախազի համաձայնությունը ստանալուց հետո 2019 թվականի մարտի 1-ին վերոհիշյալ որոշումն ուղարկվել է Արմավիրի մարզպետին՝ որոշման պահանջները կատարելու համար։

ԿԼԻԵՆՏԵԼԻԶՄ

Հովանավորչությունն անձնական օգուտի (նվեր, փոխառություն, պարգև, բարեհաճություն, աշխատանք և այլն) խոստումն ու ընդունումն է քաղաքական աջակցության դիմաց: Այն հաճախ հիմնված է հովանավորի (օրինակ՝ քաղաքական առաջնորդի) և հաճախորդի (օրինակ՝ ընտրողի) միջև անհավասար հարաբերության վրա: Հովանավորչության արդյունքում ընդունվում են որոշումներ, որոնք արտացոլում են փոքրաթիվ մարդկանց մասնավոր շահերը և ոչ թե լայն հանրության շահը՝ հանգեցնելով անարդար և անազնիվ արդյունքների:

Միջազգային ստանդարտներ

Որպես կոռուպցիայի տեսակ՝ հովանավորչությունը ներառված է հետևյալ միջազգային ստանդարտներում և ուղենշային փաստաթղթերում․


Ներքին համատեքստ

Կլիենտելիզմը բավականին լայնորեն է տարածված Հայաստանում, քանի որ պաշտոնյաները հաճախ չարաշահում են իրենց դիրքը՝ ազդեցություն գործադրելով ենթակաների վրա անձնական շահերի համար ծառայություններ ստանալու նպատակով։ Դա կարող է տեղի ունենալ նաև մասնավոր կազմակերպություններում, որտեղ աշխատողները ղեկավարից կախվածության մեջ են գտնվում։ Այս երևույթը հիմնականում պայմանավորված է աշխատաշուկայի թերզարգացմամբ, մինչդեռ շատ մարդիկ խոցելի են արտաքին ճնշումների նկատմամբ և ցանկանում են պահպանել աշխատանքը կամ նորը գտնել։

Կլիենտելիզմը, մասնավորապես, կարող է տեղի ունենալ ընտրությունների ժամանակ՝ ձայների գնման, որոշակի քաղաքական կուսակցության քարոզարշավում ֆինանսական միջոցների ներդրման և այլնի տեսքով։ Մի քանի տարի առաջ բավականին տարածված էր կլիենտելիզմի առանձին ձևը՝ հովանավորչական քվեարկությունը։

2017 թվականին հայաստանյան ընտրողների քաղաքական վարքագծի վերաբերյալ ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ընտրողների մեծ մասն անցել է իշխող Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության և մագնատների կողմից հովանավորվող «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության կողքին «կուսակցության հետ ընտանեկան կամ հարաբերական մոտիկության հիման վրա, որն այնուհետև նպաստում է նրանց հետագա տնտեսական շարժունակությանը» ։

2017 թվականի ապրիլի ընտրություններից ընդամենը 1,5 տարի անց՝ 2018 թվականի դեկտեմբերին կայացած արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունները բոլորովին այլ արդյունքներ տվեցին և 2007 թվականից իշխող Հայաստանի Հանրապետական կուսակցությունը նույնիսկ չհաղթահարեց խորհրդարանում մանդատներ ստանալու շեմը։

Թեև հովանավորչական քվեարկության որոշ դրսևորումներ դեռ առմա են, 2018 թվականի հեղափոխությունից հետո այս երևույթը զգալիորեն նվազել է։


Օրենսդրություն

«Հանրային ծառայության մասին» ՀՀ օրենքը պետական պաշտոնյաներին և ծառայողներին արգելում է օգտագործել իրենց պաշտոնական դիրքը՝ քաղաքական կուսակցություններին, հասարակական կազմակերպություններին, ներառյալ կրոնական խմբերին իրական օգուտներ կամ արտոնություններ տրամադրելու համար։ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 311-2-րդ հոդվածն արգելում է իրական կամ ենթադրյալ ազդեցության օգտագործումը անձնական կամ խմբակային շահերի համար։ Նման արարքները պատժվում են տուգանքով՝ նվազագույն աշխատավարձի երկուհարյուրապատիկից չորսհարյուրապատիկի չափով, կամ ազատազրկմամբ՝ առավելագույնը տաս տարի ժամկետով՝ գույքի բռնագրավմամբ կամ առանց դրա։

Ընդհանուր առմամբ, կան բազմաթիվ սողանցքներ, և չկան կլիենտելիզմի դեմ պայքարելու կոնկրետ կիրարկման մեխանիզմներ։


Նախադեպային իրավունք

2019 թվականի մայիսի 16-ին ՀՀ ոստիկանության քրեական հետախուզության գլխավոր վարչության քրեական հետախուզության գլխավոր վարչության քննիչ Ա.Այվազյանի կողմից քրեական գործ է հարուցվել Արթուր Բաբայանի նկատմամբ այն բանի համար, որ Ազգային ժողովի հերթական ընտրությունների նախընտրական փուլում 2017թ. նա ընտրողից պահանջել է իր ընտանիքի բոլոր անդամների հետ միասին մասնակցել 2017 թվականի ապրիլի 2-ին կայանալիք ընտրություններին, և քվեարկել իր թեկնածուի օգտին՝ խոստանալով կաշառք տալ, տվյալ դեպքում՝ անվճար տրամադրել պետական հովանավորությամբ ուղեգիր, արտոնյալ բժշկական օգնություն և սպասարկում։ Ա. Բաբայանը մեղավոր է ճանաչվել և դատապարտվել տուգանքի 2 000 000 (երկու միլիոն) ՀՀ դրամի չափով։ 

Մեկ այլ գործով Հրայր Անտոնյանին մեղադրանք է առաջադրվել և նա դատապարտվել է տուգանքի 2.500.000 (երկու միլիոն հինգ հարյուր հազար) ՀՀ դրամի չափով այն բանի համար, որ Երևան համայնքի ավագանու հերթական ընտրությունների նախընտրական փուլում 2017թ. կաշառք է բաժանել ընտրողներին՝ Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության օգտին քվեարկելու համար։ 

2020 թվականին Ազգային անվտանգության ծառայությունը նախկին պատգամավոր Գագիկ Ծառուկյանին մեղադրանք է առաջադրել ՀՀ քրեական օրենսգրքի 154.2 հոդվածով՝ 2017 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում ձայն գնելու, ձայնի դիմաց կաշառք վերցնելու, ընտրությունների ժամանակ բարեգործության արգելքը խախտելու կամ ընտրողի ազատ կամքը խոչընդոտելու համար։ Այս մեղադրանքի հիմքում ՀՀ գլխավոր դատախազի մեղադրանքն է, որ Ծառուկյանը ղեկավարել է կազմակերպված խումբ, որը 2017 թվականի ապրիլին խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակ իր «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության օգտին գնել է ավելի քան 17 հազար ձայն։ Քննիչները հայտնաբերել են Ծառուկյանի քաղաքական թիմի ազդեցիկ պատգամավորների ձեռագիր և ստորագրված նամակների կույտեր, որոնք պաշտոնապես խոստանում էին նրան ցանկալի քանակությամբ ձայներ տրամադրել 2017 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների համար՝ ցանկացած անհրաժեշտ միջոցներով։